Twoim zadaniem jest napisać wypracowanie na poziomie rozszerzonym na jeden spośród dwóch tematów. Pamiętaj, aby uwzględnić wszystkie wytyczne znajdujące się w poleceniu.

Temat 1.

Kreowanie świata przedstawionego za pomocą groteski i funkcja tego zabiegu w danym utworze literackim. Punktem wyjścia do rozważań uczyń następujący cytat.

Tak łatwo i tak bardzo przyzwyczajamy się do tego, co stale słyszymy lub oglądamy,
że nieraz dopiero groteskowe udziwnienie rzeczywistości otwiera nam oczy.

Pamiętaj, aby w swojej pracy odwołać się do:

• Mistrza i Małgorzaty Michaiła Bułhakowa,
• innych utworów literackich,
• wybranego kontekstu.

Temat 2.

Demitologizacja jako sposób kreowania świata przedstawionego i jej funkcja w tworzeniu znaczeń w danym utworze literackim.

Pamiętaj, aby w swojej pracy odwołać się do:

• lektury obowiązkowej,
• wybranej spośród lektur wymienionych na stronach 3 i 4 tego arkusza egzaminacyjnego,
• innych utworów literackich,
• wybranego kontekstu.

Temat 1. Kreowanie świata przedstawionego za pomocą groteski i funkcja tego zabiegu w danym utworze literackim. 

WSTĘP

Problem do rozważenia:

• Czym jest groteska i dlaczego służy „udziwnieniu” rzeczywistości?
• Dlaczego człowiek przyzwyczaja się do absurdów, niesprawiedliwości i kłamstwa obecnych w świecie?
• W jaki sposób groteska może odsłaniać prawdę o społeczeństwie, władzy, człowieku i kulturze?
• Dlaczego groteskowe przedstawienie świata bywa skuteczniejsze niż realistyczny opis?
• Jak groteska funkcjonuje w literaturze XX wieku, zwłaszcza w utworach pokazujących kryzys wartości, zniewolenie jednostki i absurd życia społecznego?

Propozycja zapisu akapitu:

Groteska jest jednym z najważniejszych sposobów kreowania świata przedstawionego w literaturze nowoczesnej. Polega na deformacji rzeczywistości, łączeniu komizmu z grozą, fantastyki z realizmem, powagi z absurdem oraz wzniosłości z trywialnością. Dzięki temu pozwala zobaczyć świat inaczej niż na co dzień. Człowiek często przyzwyczaja się do mechanizmów społecznych, języka propagandy, przemocy, obłudy lub schematów kultury, dlatego dopiero groteskowe udziwnienie rzeczywistości może odsłonić ich prawdziwy charakter. Uważam, że groteska nie jest jedynie środkiem wywołującym śmiech, lecz pełni funkcję demaskującą, pokazuje bowiem ukryty absurd świata, kompromituje fałsz i zmusza odbiorcę do krytycznego spojrzenia na rzeczywistość. Potwierdzają to „Mistrz i Małgorzata” Michaiła Bułhakowa, „Ferdydurke” Witolda Gombrowicza oraz kontekst literacki związany z groteską w dramacie XX wieku, zwłaszcza w „Tangu” Sławomira Mrożka.

ROZWINIĘCIE – lektura obowiązkowa – „Mistrz i Małgorzata” Michaiła Bułhakowa

Pytania pomocnicze:

• W jaki sposób Bułhakow kreuje groteskowy obraz Moskwy lat trzydziestych?
• Dlaczego obecność Wolanda i jego świty prowadzi do ujawnienia prawdy o społeczeństwie?
• Jakie elementy groteski pojawiają się w powieści: fantastyka, absurd, deformacja, komizm, groza?
• Jaką funkcję pełni groteska w krytyce systemu totalitarnego, ateistycznej ideologii, biurokracji i konformizmu?
• Dlaczego realistyczny opis Moskwy mógłby być mniej skuteczny niż groteskowa wizja świata?

Propozycja zapisu akapitu:

Najważniejszym przykładem kreowania świata przedstawionego za pomocą groteski jest powieść Michaiła Bułhakowa „Mistrz i Małgorzata”. Autor przedstawia Moskwę jako przestrzeń pozornie uporządkowaną, racjonalną i podporządkowaną oficjalnej ideologii, ale w rzeczywistości pełną absurdu, kłamstwa, strachu i moralnej pustki. Groteskowe udziwnienie świata następuje wraz z pojawieniem się Wolanda i jego świty. Diabelscy przybysze wprowadzają do realistycznej rzeczywistości elementy fantastyczne, komiczne i groźne zarazem – kot Behemot mówi, strzela, pije wódkę i zachowuje się jak aktor cyrkowy; Korowiow posługuje się błazenadą i absurdem; moskiewskie instytucje ulegają chaosowi; ludzie znikają, tracą ubrania, pieniądze lub społeczną pozycję. Te wydarzenia są nierealistyczne, ale właśnie dzięki temu odsłaniają prawdę o świecie przedstawionym. Groteska demaskuje chciwość, donosicielstwo, oportunizm, duchową pustkę oraz zakłamanie społeczeństwa żyjącego w systemie totalitarnym. Szczególnie ważna jest scena w teatrze Varietes, w której publiczność zostaje wystawiona na próbę. Fantastyczne rozdawanie pieniędzy i ubrań ujawnia materializm, próżność i podatność ludzi na manipulację. Bułhakow pokazuje więc, że świat moskiewski sam w sobie jest absurdalny, a diabelska groteska jedynie wydobywa na powierzchnię jego ukrytą prawdę. Funkcja tego zabiegu jest demaskatorska i filozoficzna – groteska „otwiera oczy”, ponieważ pokazuje, że rzeczywistość uznawana za normalną została oparta na fałszu, lęku i duchowym zniewoleniu.

ROZWINIĘCIE – lektura dodatkowa – „Ferdydurke” Witolda Gombrowicza

Pytania pomocnicze:

• Na czym polega groteskowość świata przedstawionego w „Ferdydurke”?
• Dlaczego dorosły Józio zostaje ponownie wtłoczony w rolę ucznia?
• Co oznaczają groteskowe pojęcia: „pupa”, „gęba”, „łydka”?
• W jaki sposób Gombrowicz ośmiesza szkołę, rodzinę, nowoczesność i tradycję szlachecką?
• Jaką prawdę o człowieku ujawnia groteskowa deformacja rzeczywistości?

Propozycja zapisu akapitu:

Groteska pełni równie ważną funkcję w „Ferdydurke” Witolda Gombrowicza. Świat przedstawiony tej powieści jest zdeformowany, absurdalny i celowo nielogiczny. Trzydziestoletni Józio zostaje porwany przez profesora Pimkę i ponownie umieszczony w szkole, gdzie traktuje się go jak niedojrzałego ucznia. Sytuacja ta jest groteskowa, ponieważ łączy komizm z przemocą psychiczną oraz realistyczne elementy codzienności z absurdem. Gombrowicz nie tworzy jednak dziwacznego świata wyłącznie dla efektu humorystycznego. Groteska służy mu do pokazania, że człowiek jest nieustannie wtłaczany w cudze wyobrażenia, role i schematy. Pojęcia takie jak „pupa”, „gęba” i „łydka” są groteskowe, ale wyrażają poważną diagnozę antropologiczną. „Pupa” oznacza upupienie, czyli infantylizowanie człowieka; „gęba” to narzucona forma społeczna; „łydka” symbolizuje powierzchowną nowoczesność i kult młodości. Groteskowe sceny szkolne kompromitują system edukacji oparty na sztuczności, schemacie i pozorze autorytetu. Z kolei epizod u Młodziaków ośmiesza nowoczesność, która okazuje się kolejną formą zniewolenia, a pobyt w dworku Hurleckich demaskuje fałsz tradycji szlacheckiej. Gombrowicz pokazuje więc, że rzeczywistość społeczna składa się z form, które ludzie uznają za naturalne, choć w istocie są one sztuczne i opresyjne. Groteska spełnia tu funkcję poznawczą – pozwala zobaczyć mechanizmy, których zwykle nie dostrzegamy, ponieważ jesteśmy do nich przyzwyczajeni.

ROZWINIĘCIE – kontekst literacki – groteska w dramacie XX wieku na przykładzie „Tanga” Sławomira Mrożka

Pytania pomocnicze:

• Dlaczego groteska stała się ważnym środkiem wyrazu w literaturze XX wieku?
• Jakie doświadczenia historyczne i kulturowe sprzyjały groteskowemu obrazowaniu świata?
• W jaki sposób „Tango” Mrożka pokazuje rozpad wartości i kryzys porządku społecznego?
• Dlaczego groteskowa rodzina z dramatu Mrożka może być modelem całego społeczeństwa?
• Jak kontekst Mrożka pomaga lepiej zrozumieć funkcję groteski u Bułhakowa i Gombrowicza?

Propozycja zapisu akapitu:

Funkcję groteski w literaturze można pogłębić przez kontekst dramatu XX wieku, zwłaszcza „Tanga” Sławomira Mrożka. Literatura nowoczesna często sięgała po groteskę, ponieważ tradycyjny, realistyczny opis wydawał się niewystarczający wobec doświadczeń kryzysu wartości, totalitaryzmów, przemocy, ideologii i rozpadu dawnych hierarchii. W „Tangu” groteskowość polega na odwróceniu porządków. Starsze pokolenie odrzuca normy, obyczaje i autorytety, natomiast młody Artur pragnie przywrócić formę, ład i tradycję. Dom Stomila i Eleonory przypomina świat po katastrofie kulturowej – panuje w nim chaos, bylejakość i pomieszanie wartości. Mrożek tworzy sytuacje absurdalne i komiczne, ale ich sens jest poważny. Groteska pokazuje, że społeczeństwo pozbawione zasad staje się bezbronne wobec brutalnej siły, którą reprezentuje Edek. Finałowy taniec Edka jest groteskowym obrazem zwycięstwa prymitywizmu nad kulturą. Ten kontekst pozwala lepiej zrozumieć, że groteska w literaturze XX wieku nie jest ozdobą ani żartem, ale sposobem diagnozowania świata. Podobnie jak u Bułhakowa i Gombrowicza, deformacja rzeczywistości ujawnia prawdę o mechanizmach społecznych: o zniewoleniu, pustce ideologii, kryzysie form i podatności człowieka na przemoc.

ZAKOŃCZENIE

W zakończeniu należy:

• wrócić do cytatu Stefana Garczyńskiego,
• podkreślić, że groteska „otwiera oczy”, ponieważ udziwnia to, do czego człowiek przywykł,
• przypomnieć argumenty z „Mistrza i Małgorzaty”, „Ferdydurke” i kontekstu „Tanga”,
• wskazać funkcje groteski – demaskującą, krytyczną, poznawczą, filozoficzną i historiozoficzną,
• zaznaczyć, że na poziomie rozszerzonym ważne jest nie tylko „co” pokazuje utwór, ale również „jak” to robi.

Propozycja zapisu akapitu:

Podsumowując, groteska jest szczególnie skutecznym sposobem kreowania świata przedstawionego, ponieważ pozwala zakwestionować pozorną oczywistość rzeczywistości. Zgodnie z myślą Stefana Garczyńskiego człowiek przyzwyczaja się do tego, co stale widzi i słyszy, dlatego dopiero deformacja, absurd i komiczne wyolbrzymienie mogą ujawnić prawdę o świecie. W „Mistrzu i Małgorzacie” groteska odsłania zakłamanie, duchową pustkę i absurd rzeczywistości totalitarnej. W „Ferdydurke” pokazuje, że człowiek jest więźniem narzucanych mu form społecznych. Z kolei „Tango” Mrożka potwierdza, że groteska może stać się diagnozą kryzysu kultury i zapowiedzią zwycięstwa brutalnej siły. Literatura pokazuje więc, że groteskowe udziwnienie nie oddala od prawdy, lecz przeciwnie – pozwala zobaczyć ją wyraźniej. Groteska śmieszy, niepokoi i deformuje, ale jej najważniejszą funkcją jest demaskowanie tego, co w zwyczajnym oglądzie świata pozostaje ukryte.