Katolicka szlachta sprzeciwiała się prześladowaniom religijnym w imię wolności i równości szlachty.
Znaczna część katolickiego duchowieństwa potępiała protestantów, a sądy duchowne skazywały ich na surowe kary.
Magnaci i szlachta chronili przed prześladowaniami katolickich duchownych, którzy zmienili wyznanie.
Zygmunt Stary zakazał zmiany wyznania, ale nikogo nie prześladował.
Zygmunt August zniósł obowiązek wykonywania wyroków sądów duchownych przez władze świeckie.
Duchowni sprzeciwiali się reformacji. Usiłowali z nią walczyć na różne sposoby.
Szlachta trwała przy przedstawicielach swojej warstwy społecznej. W grupie tej istniała więc wolność wyznaniowa, tolerancja i wzajemna obrona przed prześladowaniami. Szlachta była jedną z najliczniejszych warstw, która przyjęła reformację.
Zygmunt Stary sprzeciwiał się reformacji, jednak jego działania przeciwko niej opierały się jedynie na wydawaniu edyktów przeciwko reformatorom, ale dokumenty te zazwyczaj nie wchodziły w życie.
Zygmunt August był królem, który wykazywał się tolerancją, w kwestii wyznań. Wielokrotnie podkreślał, że nie od niego zależy sumienie ludności.