Mickiewicz przedstawia zróżnicowanie polskiej szlachty poprzez opisanie jej stanu majątkowego. Umieszcza w dziele obraz szlachty średniozamożnej (mieszkańcy i goście Soplicowa) i szlachty zaściankowej (mieszkańcy Dobrzynia), przypisując reprezentantom poszczególnych stanów majątkowych charakterystyczne zachowania.
Szlachta polska, jej kondycja i zróżnicowanie są jednym z głównych tematów „Pana Tadeusza”.