Pozytywiści uważali, że największym przejawem patriotyzmu jest praca u podstaw. Poprzez zapewnienie ludziom swobodnych i równych praw można stworzyć spokojne, szczęśliwe społeczeństwo. Takie zdanie zostało wyrażone w Nad Niemnem Elizy Orzeszkowej. Justyna ma świadomość tego, że poprawa bytu chłopów zapewni lepszą przyszłość, dlatego decyduje się nauczać wiejskie dzieci. Witold Korczyński swoją wiedzą dzielił się z chłopami. Romantycy uważali, że największym przejawem miłości do ojczyzny jest walka o nią (a najlepiej, gdyby w tej walce wrócić na tarczy). Przykładem jest Konrad, który zachęca do spisku, oraz Kordian, który decyduje się wykonać zamach. Co więcej, w Nad Niemnem widzimy poszanowanie do tradycji i walk powstańczych, jednak młodzi uważają, że należy zmienić podejście, właśnie wypełniając postulaty pracy u podstaw. Podsumowując, w pozytywizmie walczono o ojczyznę od środka (poprzez polepszenie sytuacji przyszłych pokoleń) a w romantyzmie walczono o ojczyznę na placu boju (walki, bunt, spisek).
Pisarze przemycali swoje oceny i opinie o patriotyzmie w swoich powieściach.