Przebieg procesu rozpadu ZSRS:
· niekorzystne reformy okresu pieriestrojki,
· pogłębia się kryzys gospodarczy,
· separatyzm i spory etniczne,
· domaganie się demokratyzacji i równouprawnienia narodów włączonych kiedyś siłą do ZSRS,
· postulaty oderwania poszczególnych części,
· odejście Litwy, Łotwy i Estonii,
· próba zamachu stanu na Gorbaczowa — pucz moskiewski,
· odłączanie się kolejnych republik,
· grudzień 1991 r. – formalne rozwiązanie ZSRS,
Konsekwencje rozpadu ZSRS:
· wojny czeczeńskie,
· rozpad Jugosławii,
· wojna w Kosowie,
· powstanie Wspólnoty Niepodległych Państw.
Na czele puczu moskiewskiego stanął wiceprezydent ZSRS Giennadij Janajew. Przywódcą przeciwników przewrotu stał się Borys Jelcyn – prezydent RSFRS. Klęska puczu przyspieszyła rozpad ZSRS. W następnych tygodniach kolejne kraje proklamowały niepodległość. Na koniec przywódcy Rosji, Ukrainy i Białorusi zadecydowali o oficjalnym rozwiązaniu Związku Sowieckiego.