Po śmierci Zygmunta Augusta tymczasową władzę przejmował prymas Polski, który na sejmie konwokacyjnym zwoływał specjalny sejm elekcyjny w Woli pod Warszawą. Na nim ogół szlachty dokonywał wyboru nowego władcy. Przed nim organizowano coś w rodzaju kampanii wyborczej, podczas której kandydaci przekonywali do siebie głosujących. Każdy nowo wybrany władca musiał zaakceptować dwa dokumenty: artykuły henrykowskie, czyli niezmienność ustroju Rzeczpospolitej oraz pacta conventa, czyli zbiór własnych zobowiązań wobec państwa i szlachty.
Ustrój monarchii elekcyjnej wprowadzony w Polsce pozwalał na wybieranie władców spośród różnych kandydatów, niespokrewnionych ze sobą, mających królewskie lub książęce pochodzenie lub wywodzący się ze szlachty. Aby objąć tron w Polsce, kandydat musiał mieć wystarczające poparcie głosujących. W przeciwieństwie do innych władców europejskich nowo wybrany król musiał respektować zasady ustrojowe Rzeczypospolitej i obiecać nie dążyć do ich zmian (zapisane w artykułach henrykowskich) oraz złożyć obietnice wyborcze (pacta conventa). Tym samym jego uprawnienia do podejmowania decyzji były ograniczane.