Wskazane systemy posiadają odrębne instytucje dedykowane ochronie praw jednostki, funkcjonują według specyficznych procedur i operują na podstawie różnych aktów prawnych. Kluczowym dokumentem w systemie Rady Europy jest Europejska Konwencja Praw Człowieka, która została podpisana w roku 1950. Państwa, które są sygnatariuszami tej międzynarodowej umowy, zobowiązane są do przestrzegania jej postanowień, chociaż nie są zobowiązane do ratyfikacji protokołów dodatkowych do tej Konwencji. Na mocy tej Konwencji powołany został Europejski Trybunał Praw Człowieka, który pełni rolę strażnika ochrony praw i wolności w Europie. Skargi przeciwko państwom, które są stronami Europejskiej Konwencji Praw Człowieka, mogą być kierowane przez osoby fizyczne, organizacje, grupy osób lub państwa. System strasburski obejmuje również inne akty prawne, takie jak Europejska Karta Społeczna.
Pierwsze normy prawne związane z ochroną praw człowieka w ramach Unii Europejskiej zostały wprowadzone w traktacie z Maastricht z 1992 roku. Traktat ten przewiduje utworzenie Europejskiego Rzecznika Praw Obywatelskich, do którego zarówno osoby fizyczne, jak i podmioty prawne mogą składać skargi dotyczące działalności organów unijnych. Ponadto, w tym dokumencie uwzględniono możliwość nałożenia sankcji na państwa członkowskie UE, które naruszają prawa człowieka.
Karta Praw Podstawowych Unii Europejskiej, która gwarantuje prawa i wolności człowieka, została przyjęta w roku 2000, ale stała się częścią prawa pierwotnego UE dopiero dziewięć lat później. Mimo to, Karta ta nie przewiduje szczegółowych środków ochrony praw i wolności. Jej przepisy obowiązują organy Unii Europejskiej, nakładając obowiązek zgodności wszystkich działań i aktów prawnych wydawanych przez te organy z postanowieniami Karty Praw Podstawowych Unii Europejskiej.
Rada Europy skupia się na ochronie praw człowieka i promocji wartości demokratycznych, podczas gdy Unia Europejska ma bardziej złożony charakter, obejmujący aspekty polityczne, gospodarcze, prawne i społeczne, oraz dąży do współpracy państw członkowskich w wielu obszarach.