Pozytywizm – Izabela Łęcka („Lalka” B. Prusa)
Izabela Łęcka to arystokratka wychowana w przekonaniu o własnej wyższości społecznej. Jest osobą piękną, elegancką i dbającą o pozory, jednak jej wnętrze cechuje egoizm, próżność i brak głębszych uczuć. Nie potrafi odwzajemnić miłości Wokulskiego, ponieważ kieruje się przede wszystkim konwenansami oraz interesem swojej warstwy społecznej. Jest bierna, niezdolna do samodzielnego działania i zależna od środowiska, w którym żyje. Stanowi przykład bohaterki typowej dla pozytywizmu – reprezentuje określoną klasę społeczną i jej ograniczenia.
Młoda Polska – Jagna („Chłopi” W. Reymonta)
Jagna to młoda, piękna i zmysłowa kobieta, wyróżniająca się na tle społeczności wiejskiej. Kieruje się emocjami i instynktem, a nie normami społecznymi. Jest niezależna i nie chce podporządkować się obowiązującym zasadom, co prowadzi do licznych konfliktów. Jej relacje z mężczyznami oraz swobodne zachowanie sprawiają, że zostaje odrzucona przez społeczność. Jagna symbolizuje bunt jednostki przeciwko zbiorowości, a także żywioł natury. W przeciwieństwie do bohaterki pozytywistycznej jest bardziej indywidualna i dynamiczna, ale też tragiczna w swoich wyborach.
Dwudziestolecie międzywojenne – Róża Żabczyńska („Cudzoziemka” M. Kuncewiczowej)
Róża Żabczyńska to bohaterka o bardzo złożonej psychice. Jest osobą zgorzkniałą, pełną żalu i poczucia niespełnienia, wynikającego m.in. z niespełnionej miłości i trudnych doświadczeń życiowych. Czuje się obca w świecie, co wpływa na jej relacje z rodziną – często rani bliskich, jest konfliktowa i wymagająca. Jej zachowanie wynika jednak z głębokich kompleksów i wewnętrznych przeżyć. Autorka ukazuje ją poprzez analizę psychologiczną, retrospekcje i jej własne emocje. Róża nie jest już typem społecznym ani symbolem, lecz indywidualną, skomplikowaną jednostką.
Porównanie:
Izabela Łęcka jest postacią reprezentatywną dla swojej klasy społecznej i podporządkowaną normom epoki. Jagna stanowi przykład jednostki buntującej się przeciw społeczeństwu i kierującej się emocjami. Róża Żabczyńska to natomiast bohaterka psychologiczna, której najważniejsze są przeżycia wewnętrzne. W kolejnych epokach widać wyraźną zmianę – od bohatera typowego i społecznego, przez indywidualistę, aż do postaci analizowanej pod względem psychicznym.
1. Wybierz po jednej bohaterce z każdej epoki i przypomnij ich rolę w utworach.
2. Opisz dokładniej ich cechy charakteru oraz sposób zachowania.
3. Zwróć uwagę na relacje tych postaci z innymi ludźmi.
4. Porównaj ich stopień indywidualizmu i niezależności.
5. Dostrzeż zmianę w sposobie kreowania bohaterki w literaturze kolejnych epok.