Transport substancji przez błonę komórkową może być bierny lub aktywny.
Transport bierny zachodzi zgodnie z gradientem stężeń, czyli z miejsca o większym stężeniu do miejsca o mniejszym stężeniu i nie wymaga nakładu energii. Należą do niego dyfuzja prosta, dyfuzja ułatwiona oraz osmoza:
· dyfuzja prosta polega na samorzutnym przenikaniu małych, niepolarnych cząsteczek, takich jak tlen czy dwutlenek węgla, przez dwuwarstwę lipidową błony komórkowej. Zachodzi ona zgodnie z gradientem stężeń i nie wymaga udziału białek ani energii.
· dyfuzja ułatwiona zachodzi również zgodnie z gradientem stężeń, ale wymaga udziału białek błonowych. Substancje przechodzą przez kanały białkowe lub są przenoszone przez białka nośnikowe, które zmieniają swój kształt po przyłączeniu cząsteczki.
· osmoza jest szczególnym rodzajem dyfuzji i polega na ruchu wody przez błonę półprzepuszczalną z roztworu o niższym stężeniu substancji rozpuszczonych do roztworu o wyższym stężeniu, często z udziałem akwaporyn.
Transport aktywny zachodzi wbrew gradientowi stężeń, wymaga energii w postaci ATP i odbywa się z udziałem białek transportujących, na przykład pomp błonowych. Woda przemieszcza się przez kanał zgodnie z gradientem (różnicą stężeń / potencjału wody), bez nakładu ATP → to dyfuzja ułatwiona (osmoza przez kanał). Odmiany tego transportu to:
· transport aktywny pierwotny polega na przenoszeniu jonów lub cząsteczek wbrew gradientowi stężeń z wykorzystaniem energii pochodzącej bezpośrednio z rozpadu ATP. Przykładem jest pompa sodowo-potasowa, która usuwa z komórki jony sodu i wprowadza jony potasu.
· transport aktywny wtórny wykorzystuje energię zgromadzoną w gradiencie jonowym wytworzonym wcześniej przez transport pierwotny. Przemieszczanie jednej substancji zgodnie z gradientem umożliwia jednoczesny transport innej substancji wbrew gradientowi. Może to zachodzić w formie symportu, gdy obie substancje są transportowane w tym samym kierunku, lub antyportu, gdy są transportowane w przeciwnych kierunkach.
· endocytoza polega na pobieraniu dużych cząsteczek lub całych komórek do wnętrza komórki poprzez tworzenie pęcherzyków z błony komórkowej. Fagocytoza to pobieranie dużych cząstek stałych, natomiast pinocytoza polega na pobieraniu kropelek płynu.
· egzocytoza polega na usuwaniu substancji z komórki poprzez zlanie się pęcherzyków z błoną komórkową i uwolnienie ich zawartości na zewnątrz.