Powstanie Chmielnickiego wybuchło w 1648 r. w wyniku udaremnienia przez szlachtę planów króla Władysława IV o zawiązaniu koalicji z Wenecją i Rosją i wszczęcia wojny przeciwko Turcji oraz ich sprzeciwu wobec roszczeń Kozaków, aby zrównać ich prawa ze szlacheckimi. Było to największe powstanie kozackie w historii. Już na początku armia koronna została pokonana przez połączone siły Kozaków i Tatarów, a hetmani trafili do niewoli. Sukcesy powstańców były spowodowane dołączeniem się do nich prawosławnych chłopów, drobnej szlachty ruskiej i mieszkańców miast z Ukrainy. Dopiero w 1649 r., kiedy po śmierci Władysława IV został obrany nowy król – Jan II Kazimierz Waza, udało się zatrzymać wojska powstańcze pod Zbarażem. Po zdradzie Tatarów, przekupionych przez władcę w 1649 r. podpisano ugodę Zborowską, która mówiła, że Chmielnicki będzie sprawował pieczę nad trzema województwami ukraińskimi, a rejestr zwiększy się do 40 tys. Po kilku kolejnych starciach i braku wsparcia ze strony Tatarów, w 1654 r. Chmielnicki zawarł ugodę z Rosją, której oddał się pod zwierzchnictwo (ugoda perejasławska).Wskutek tego Rosja najechała na Rzeczpospolitą i zajęła ogromne tereny na wschodzie kraju. Najazd szwedzki doprowadził do podpisania 1656 r. polsko-rosyjskiego rozejmu.
