Przyczynami najazdu szwedzkiego było: osłabienie kraju w wyniku klęsk wojennych, spory wewnętrzne pomiędzy szlachtą i królem Janem Kazimierzem oraz dążenia Szwecji do zdobycia władzy nad Bałtykiem.
Atak szwedzki zaczął się od zdobycia Wielkopolski i Litwy w 1655 r. i oddanie się tamtejszej szlachty pod protekcję Karola X Gustawa, licząc na korzyści materialne i odzyskanie przez Szwecję zagrabionych przez Rosję terytoriów. Władca polski uciekł na Śląsk, a hetmani poddali się wrogowi, w wyniku czego większość kraju była pod władaniem Szwecji. Na Litwie utworzył się obóz antyszwedzki, a w Koronie powstały ośrodki oporu. Szlachta miała nadzieje, że nowy władca będzie przestrzegał ich praw, ale Szwedzi nakładali kontrybucje, grabili kraj i uciskali ludność, co zaczęło powodować sprzeciw. Punktem krytycznym była próba zajęci przez wroga Jasnej Góry, która stała się symbolem oporu. W Polsce zawiązała się antyszwedzka konfederacja, zaczęto prowadzić wojnę podjazdową, król wrócił do kraju, a do walki przyłączyli się chłopi i mieszczanie, Rzeczypospolita zaczęła odnosić sukcesy. W 1656 r. Korona podpisała rozejm z Rosją, która również zwróciła się przeciwko Szwedom. Wkrótce do sojuszu przystąpiła Dania i Holandia. Sukcesy połączonych sił spowodowały podpisanie w 1660 r. pokoju w Oliwie.
W 1657 r. zaistniało zagrożenie upadku Rzeczpospolitej w wyniku zawarcia sojuszu Jana Kazimierza z Fryderykiem Wilhelmem Hohenzollernem, władcą Brandenburgii i Prus Książęcych, w wyniku którego w zamian za zerwania przez Brandenburgię sojuszu ze Szwecją, król zwolnił go z lenna wobec Polski.
