Cesarstwo Zachodniorzymskie na północnym wschodzie opierało się na naturalnych granicach Dunaju oraz Renu, zajmując tereny Galii, Panonii i Dalmacji. Oprócz tego panowało nad Brytanią, Półwyspem Iberyjskim, zachodnio–północną Afryką oraz wyspami w zachodniej części Morza Śródziemnego, takimi jak Baleary, Sardynia Korsyka czy Sycylia. Zajmowało również kolebkę cywilizacji rzymskiej, czyli Italię.
Cesarstwo Wschodniorzymskie z kolei rozciągało się od Dacji (czyli w zasadzie Mezji przemianowanej ze względów propagandowych) na zachodzie, która graniczyła z Cesarstwem Zachodniorzymskim i której północną granicę stanowił Dunaj. Cesarstwo Wschodniorzymskie panowało również nad terenami Grecji, Azji Mniejszej, Palestyny, północnego Egiptu i Libii oraz wyspami we wschodniej części basenu Morza Śródziemnego, takimi jak Kreta czy Cypr.
Terytoria Cesarstwa Wschodniego diametralnie różniły się od Cesarstwa Zachodniego. Główną różnicą były tradycje cywilizacyjne na tych obszarach. Tereny Cesarstwa Wschodniorzymskiego były wcześniej zajmowane przez wiele różnych ludów wykształcających zaawansowane cywilizacje, istniało więc tam wiele rozwiniętych miast. Na ich terenie istniały również monarchie hellenistyczne, które doprowadziły do hellenizacji tych terytoriów, przez co greka była tam często popularniejsza od łaciny.
Tereny Cesarstwa Zachodniego były w znacznej mierze zromanizowane i zachowało się na nich mało śladów kultur przedrzymskich. Nie było też na nich tak wielu wielkich, rozwiniętych miast jak na wschodzie, a także znajdowały się w chłodniejszym klimacie.
Tereny Wschodniego i Zachodniego Cesarstwa w znacznej mierze się od siebie różniły. Widoczne to było szczególnie w kwestii kulturowej, która była aspektem decydującym przy podziale wprowadzonym przez Teodozjusza.