Do wzięcia udziału w wolnej elekcji byli uprawnieni wszyscy członkowie stanu szlacheckiego. Podczas wyborów obowiązywały zasady aktu konfederacji warszawskiej, który zapewniał pokój i tolerancję religijną w kraju – szlachta gwarantowała, że nie wystąpi przeciwko sobie z powodu różnic wiary ani nie będzie karać nikogo za inne wyznanie.
Podczas pierwszej elekcji w 1573 roku na tron został wybrany Henryk Walezy. Król musiał zobowiązać się do przestrzegania artykułów henrykowskich – zasad ustrojowych Rzeczypospolitej, które od tej pory obowiązywały wszystkich przyszłych władców oraz pacta conventa – umów uzgodnionych o charakterze indywidualnym. Walezy rządził zaledwie kilka miesięcy i potajemnie uciekł z kraju - dowiedziawszy się o śmierci swojego brata, wrócił do Francji mając nadzieję na objęcie tamtejszego tronu. W Rzeczpospolitej nastąpiło drugie bezkrólewie.
W 1575 r., odbyła się podwójna elekcja, senatorowie i prymas wybrali cesarza Maksymiliana II Habsburga, szlachta zaś Annę Jagiellonkę, której mężem miał zostać Stefan Batory. Finalnie dzięki skuteczności stanu szlacheckiego zwyciężyła druga opcja. Stefan Batory rządził 10 lat i po jego śmierci doszło do kolejnej elekcji, również podwójnej. O zwycięstwie Zygmunta Wazy nad Maksymilianem II Habsburgiem przeważyło zwycięstwo wojsk Korony nad siłami wojsk habsburskich pod Byczyną.
Głównym problemem podczas wolnych elekcji był podział szlachty na dwa obozy i kierowanie się elektoratu swoimi prywatnymi interesami, a nie dobrem państwa, brakowało między nim spójności w podejmowaniu decyzji.
Wolna elekcja był to sposób wybierania władcy w Rzeczpospolitej Obojga Narodów po wygaśnięciu dynastii Jagiellonów. W systemie tym każdy szlachcic, który pojawił się na wyborach miał prawo głosu.