Najważniejszą przyczyną decyzji o rozpoczęciu powstania była klęska akcji „Burza”. Działacze podziemia obawiali się, że Armia Czerwona dotrze do Warszawy. Liczyli na to, że dzięki przejęciu stolicy przez Armię Krajową Stalin będzie musiał uznać rząd polski na emigracji za prawowitą władzę.
Przebieg powstania warszawskiego był następujący:
● 1 sierpnia 1944 r. rozpoczęto powstanie – początkowo brało w nim udział ok. 23 tysięcy powstańców, w większości bez broni;
● powstańcy początkowo osiągali sukcesy: opanowali część Śródmieścia z Powiślem i Starym Miastem, fragmenty Mokotowa, Woli i Ochoty, zdobyli dużą ilość broni nieprzyjaciela;
● powstańcy otrzymywali wsparcie od lotnictwa aliantów, w tym polskich jednostek: broń, żywność, amunicję, leki;
● po kilku dniach Niemcy przystąpili do kontrataku, 11 sierpnia zdobyli Wolę i Ochotę, a następnie we wrześniu Stare Miasto i Powiśle, Mokotów i Żoliborz;
● 2 października generał Tadeusz Komorowski „Bór” podpisał kapitulację.
Skutkami powstania warszawskiego były przede wszystkim straty w ludności Warszawy. Niemcy popełniali masowe mordy, w wyniku których życie straciło ok. 63 tysiące osób. Łącznie zginęło 150 tysięcy osób.
Po upadku powstania Niemcy uznali powstańców za cywili – bandytów, a nie żołnierzy – i zamknęli ich w obozach jenieckich. Większość mieszkańców Warszawy została wysiedlona, trafiła na roboty przymusowe i do obozów koncentracyjnych. Na rozkaz Hitlera miasto zostało niemal doszczętnie zniszczone.
Powstanie warszawskie zostało rozpoczęte w dobrym momencie – gdy armia niemiecka była już mocno osłabiona – ale było mało prawdopodobne, że zakończy się sukcesem. Powstańców było mniej niż żołnierzy niemieckich, byli też słabiej wyposażeni i wyszkoleni. Do porażki powstania przyczyniła się także Armia Czerwona, która, mimo że znajdowała się na prawym brzegu Warszawy, nie pomogła powstańcom.
Wielu historyków uważa, że powstanie nie miało szans na powodzenie. W taki sposób wypowiadał się o nim m.in. generał Anders, który twierdził nawet, że powstanie nie miało sensu (więcej informacji na ten temat: https://www.tygodnikprzeglad.pl/powstanie-mialo-zadnego-sensu/). W zbiorowej pamięci zryw powstańczy zachował się jednak jako akt bohaterstwa i patriotyzmu.