Argumenty potwierdzające wymiar metafizyczny „Nad Niemnem” Elizy Orzeszkowej:
– rozliczenie się z przeszłością oraz zapowiedz odrodzenia – chęć zjednoczenia narodu;
– docenienie wartości pracy i pielęgnowanie pamięci o przeszłości – mogiła Jana i Cecylii;
– realizacja idei odrodzenia — konflikt Benedykta i Witolda zakończony pojednaniem;
– przemiana i odrodzenie są możliwe jedynie dzięki sferze sacrum – pamięć o przeszłości, święty charakter mogiły powstańczej i mogiły Jana i Cecylii.
Metafizyka pojmuje rzeczywistość przy pomocy intuicji, instynktu lub przeczucia. Podejmuje tematy trudne do zrozumienia, nawiązuje do strefy sacrum;
Eliza Orzeszkowa w „Nad Niemnem” nawiązuje do najwyższych wartości: etos walki, etos pracy, wewnętrzna przemiana, zjednoczenie, odrodzenie, pamięć o przeszłości. W nich właśnie przejawia się metafizyczny wymiar powieści.