| Patriotyzm w rozumieniu romantyków | Patriotyzm w rozumieniu pozytywistów |
| – ważny temat literatury;– walka o odzyskanie niepodległości;– podtrzymanie ducha narodu;– gotowość do poświęcenia życia za ojczyznę;– mesjanizm – nadanie cierpieniu Polaków religijnego znaczenia;– wallenrodyzm – podstępnie działania dla wyższych wartości;– winkelriedyzm – walka pomimo świadomości klęski. | – zrezygnowanie z walki zbrojnej;– konieczność rozwoju społeczeństwa i poprawy jego sytuacji gospodarczej i społecznej;– praca na rzecz narodu;– rozwój i postęp. |
Patriotyzm to silne przywiązanie i miłość do ojczyzny, troska o jej dobrobyt, gotowość do jej obrony.