„Mendel Gdański” Maria Konopnicka:
– wskazanie problemu — relacja Polaków i Żydów;
– wskazanie przyczyny problemu – stereotypowe postrzeganie Żydów, brak zrozumienia ich przynależności;
– wskazanie konsekwencji – narastająca wrogość i ataki na Żydów.
„Powracająca fala” Bolesław Prus:
– wskazanie problemu – wyzysk klasy robotniczej;
– wskazanie przyczyny problemu – oblicze kapitalizmu, który nie gwarantuje robotnikom podstawowych praw;
– wskazanie konsekwencji – bogacenie się warstwy wyższej kosztem warstwy niższej.
Pisarze pozytywistyczni w swoich utworach analizowali ważne problemy społeczne, ponieważ wynikało to z modelu twórcy pozytywistycznego:
– artysta jako zwykły obywatel pozbawiony przywilejów;
– artysta powinien skupić się na życiu codziennym i jego problemach;
– twórczość artysty powinna przynosić korzyści społeczeństwu;
– artysta powinien skupić się na potrzebach społeczeństwa i poprawie rzeczywistości.