W większości krajów bloku wschodniego dominowała gospodarka centralnie planowana, która była kontrolowana przez państwo. Planowanie centralne obejmowało produkcję, alokację zasobów, a także ustalanie cen. Wiele krajów bloku wschodniego było silnie uzależnionych od Związku Radzieckiego, zarówno ekonomicznie, jak i politycznie. ZSRS pełniło rolę głównego partnera handlowego i dostawcy surowców. W miarę upływu czasu narastały napięcia społeczne związane z ograniczeniami wolności obywatelskich, kontroli państwa nad życiem codziennym oraz brakiem pluralizmu politycznego. W niektórych przypadkach dochodziło do represji wobec opozycji politycznej. Obywatele krajów bloku wschodniego mieli ograniczoną wolność gospodarczą i dostępu do dóbr konsumpcyjnych.
Lata 70. i 80. to okres, w którym krajom bloku wschodniego zaczęły doskwierać problemy związane z niewydolnością gospodarczą, brakiem innowacyjności, a także narastającym niezadowoleniem społecznym.