W analizie przeprowadzonej przez Mariana Kisiela autor szczegółowo identyfikuje zarówno czynniki zewnętrzne, jak i wewnętrzne, które wywarły wpływ na zróżnicowanie literatury polskiej w latach pięćdziesiątych i sześćdziesiątych XX wieku. Konieczność dostosowania się do warunków politycznych stawiała przed literatami wybór pomiędzy poparciem dla panującej władzy a sprzeciwem wobec niej. Pomimo etycznego obowiązku sprzeciwienia się reżimowi, nie wszyscy twórcy odważyli się podjąć tego kroku. W rezultacie literaci wybierali między dwoma głównymi nurtami:
• Droga indywidualna – manifestowanie buntu wobec fałszu, oddawanie hołdu autentycznym wartościom, poszukiwanie form ekspresji, które kontrastowałyby z panującą sytuacją polityczną, łamały zasady jednolitości promowane przez system stalinowski i dążyły do ustanowienia nowego kanonu wartości.
• Kolektywna droga – dostosowywanie się do obecnej sytuacji politycznej, zaangażowanie w propagowanie ideologii socjalistycznej, dostosowanie się do ogólnej tendencji społecznej.
Zewnętrzne przyczyny różnorodności literatury po 1956 roku wynikały głównie z kontekstu politycznego, natomiast wewnętrzne przyczyny związane były z ewolucją wartości, dialogiem wewnątrz literackim i zmiennością podejścia krytyki. Te czynniki wpłynęły na kształtowanie nowej poetyki i prozy, tworząc bogactwo orientacji literackich i estetycznych.