W tym zadaniu trzeba rozważyć, jak zmienia się postać bohatera tragicznego na przestrzeni epok – od antyku, przez nowożytność, aż po współczesność – oraz jakie elementy pozostają niezmienne mimo zmieniających się realiów historycznych i kulturowych.

Postać bohatera tragicznego od wieków stanowi jedno z najważniejszych zagadnień literatury, ponieważ pozwala ukazać graniczne doświadczenia człowieka i jego zmagania z losem, światem oraz własnym sumieniem. W różnych epokach bohater tragiczny przyjmuje odmienne formy, jednak zawsze staje wobec sytuacji, z której nie ma dobrego wyjścia. Zarówno w antycznej Antygonie Sofoklesa, nowożytnym Romeo i Julii Williama Szekspira, jak i we współczesnej Antygonie w Nowym Jorku Janusza Głowackiego, tragizm wynika z konfliktu wartości, uczuć lub okoliczności, które przerastają jednostkę. Można zauważyć, że wraz z upływem czasu zmienia się status bohatera, skala konfliktu i sposób ukazywania tragedii, jednak niezmienna pozostaje ludzka bezradność wobec sił, które przekraczają indywidualne możliwości działania. W dalszych rozważaniach zostanie pokazane, jak kształtuje się bohater tragiczny w poszczególnych epokach oraz w jakim stopniu literatura współczesna przekształca antyczny wzorzec.

W tragedii Antygona Sofoklesa bohater tragiczny zostaje ukazany jako jednostka uwikłana w nierozwiązywalny konflikt wartości. Antygona musi dokonać wyboru między posłuszeństwem wobec prawa ustanowionego przez Kreona a wiernością prawom boskim i rodzinnym, które nakazują godny pochówek brata. Każda z możliwych decyzji prowadzi do klęski: złamanie zakazu oznacza śmierć, a podporządkowanie się władzy – zdradę własnego sumienia. Bohaterka świadomie wybiera działanie zgodne z wewnętrznym przekonaniem, choć zdaje sobie sprawę z nieuchronnych konsekwencji. Jej los pokazuje klasyczny model tragizmu, w którym człowiek, nawet postępując moralnie słusznie, nie jest w stanie uniknąć cierpienia, ponieważ światem rządzą sprzeczne, równorzędne racje.

W świecie mitologii greckiej obowiązek pochówku zmarłych należał do najważniejszych praw boskich, których złamanie groziło gniewem bogów i naruszeniem kosmicznego porządku. Dusza niepogrzebanego zmarłego nie mogła zaznać spokoju, a brak obrzędów pogrzebowych oznaczał odebranie człowiekowi miejsca w świecie podziemnym. Antygona, decydując się na pochowanie Polinejkesa, kieruje się właśnie tym porządkiem, uznając prawa boskie za ważniejsze od rozkazów władcy. Jej sprzeciw wobec Kreona nie jest więc buntem dla samego buntu, lecz próbą przywrócenia naruszonej harmonii między światem ludzi a światem bogów.

Z kolei w dramacie Romeo i Julia Williama Szekspira bohater tragiczny przyjmuje formę pary kochanków, których losy są nierozerwalnie ze sobą związane. Romeo i Julia zostają uwikłani w konflikt rodowy Kapuletich i Montekich, na który nie mają żadnego wpływu, a który uniemożliwia im otwarte i bezpieczne przeżywanie miłości. Ich uczucie jest autentyczne i czyste, jednak funkcjonuje w świecie rządzonym przez nienawiść, przemoc i sztywne konwenanse społeczne. Każda próba ocalenia miłości prowadzi do kolejnych nieporozumień i decyzji podejmowanych w pośpiechu, co przyspiesza tragiczny finał. Tragizm Romea i Julii polega na tym, że ich szczęście jest niemożliwe nie z powodu winy moralnej, lecz z powodu okoliczności zewnętrznych, które skazują ich uczucie na klęskę.

Ten model bohatera tragicznego zostaje jeszcze wyraźniej przekształcony we współczesnym ujęciu, gdzie tragizm traci wymiar patetyczny i heroiczny, a zostaje osadzony w realiach społecznego wykluczenia. W Antygonie w NowymJorku Janusza Głowackiego postać Anity powtarza gest antycznej Antygony, walcząc o godny pochówek ukochanego, jednak jej działania rozgrywają się w świecie obojętnym i bezdusznym. Tragizm bohaterki polega na bezsilności wobec systemu, który nie respektuje ani prawa moralnego, ani ludzkiej godności. Współczesny bohater tragiczny nie przegrywa już z fatum czy bogami, lecz z absurdem rzeczywistości, w której nawet wierność wartościom nie prowadzi do sensownego rozwiązania.

Przemiany bohatera tragicznego w literaturze XX wieku można odczytać w odniesieniu do filozofii egzystencjalnej, która zastępuje klasyczne pojęcie tragizmu kategorią absurdu. Według myślicieli tego nurtu świat nie podlega już rozumnemu porządkowi ani prawom moralnym znanym z antyku, lecz jest obojętny wobec ludzkich dążeń i wartości. Człowiek zostaje „wrzucony w istnienie” i zmuszony do funkcjonowania w rzeczywistości pozbawionej sensu, w której jego działania nie przynoszą oczekiwanych rezultatów. Tak rozumiany absurd opisywał m.in. Albert Camus, wskazując, że cierpienie człowieka nie prowadzi do żadnego wyższego porządku ani moralnego rozstrzygnięcia. W tym świetle los Anity z Antygony w Nowym Jorku nie ma już charakteru tragizmu w sensie antycznym, lecz staje się przykładem bezsilnej walki z rzeczywistością, która nie reaguje na poświęcenie, miłość ani wierność wartościom. Bohater współczesny nie przegrywa z losem czy bogami, ale z absurdem świata pozbawionego sensu.

Podsumowując, bohater tragiczny na przestrzeni epok ulega istotnym przemianom, jednak nie znika z literatury, ponieważ nadal pozostaje nośnikiem najważniejszych pytań o sens ludzkiego istnienia. W antyku tragizm wyrasta z konfliktu praw boskich i ludzkich, w nowożytności zderza się z namiętnością i porządkiem społecznym, natomiast we współczesności zostaje pozbawiony patosu i osadzony w realiach absurdu oraz obojętności świata. Zmienia się skala konfliktu i status bohatera, lecz niezmienne pozostaje jego doświadczenie bezsilności wobec sił, które przekraczają możliwości jednostki. Literatura pokazuje tym samym, że tragizm nie jest kategorią zamkniętą w jednej epoce, lecz uniwersalnym sposobem opisu ludzkiego losu, dostosowującym się do zmieniających się realiów historycznych i kulturowych.