Włoskie republiki miejskie powstały w wyniku sprzyjających okoliczności politycznych. Przez dekady miasta północnej Italii bogaciły się na handlu i przewozie pielgrzymów do Ziemi Świętej. W okresie sporu o hegemonię między cesarstwem a papiestwem, miasta te uniezależniły się, a ponieważ tereny, na których leżały były rozbite politycznie, ośrodki miejskie podporządkowały sobie lokalną szlachtę, tworząc potężne handlowe imperia.
Włoskie republiki miejskie (zwłaszcza Wenecja i Genua) rozwinęły swoją potęgę dzięki licznym przywilejom i zarabianiu na ruchu krucjatowym.