Zachodnie Cesarstwo Rzymskie:
· tereny: Italia, Galia, Hiszpania, Brytania, tereny dawnej Kartaginy,
· łacina jako język urzędowy i codzienny, chrześcijaństwo w „łagodnej”, zachodniej formie, zmagało się z licznymi najazdami barbarzyńców, liczne konflikty wewnętrzne, które destabilizowały państwo, wpływ kultury rzymskiej, z czasem także zachodnich kultur barbarzyńców (barbaryzacja cesarstwa).
Wschodnie Cesarstwo Rzymskie
· tereny: Hellada i Macedonia, Azja Mniejsza, Egipt, Jerozolima, Syria
· greka jako język urzędowy i codzienny, przewaga ortodoksyjnego chrześcijaństwa wschodniego, różnorodność kulturowa, wpływy kultury wschodniej i hellenistycznej, stabilna władza cesarska i brak wewnętrznych niepokojów.
Podane pojęcia odnoszą się do zjawisk związanych z późną historią imperium rzymskiego (od III w. n. e.), m.in. rozwoju chrześcijaństwa, migracji barbarzyńców oraz kryzysu gospodarczego.