Elegia o… [chłopcu polskim] Baczyńskiego i Lament świętokrzyski łączy przede wszystkim temat matczynego cierpienia po utracie syna. W średniowiecznym utworze mówi Matka Boska patrząca na mękę Chrystusa, natomiast u Baczyńskiego głos zabiera matka opłakująca chłopca zabitego przez wojnę. W obu tekstach dramat jednostkowy zostaje pokazany z ogromną siłą emocjonalną.
Obydwa utwory mają cechy lamentu. Pojawiają się w nich bezpośrednie zwroty do syna, pełne miłości i bólu. W Lamencie świętokrzyskim są to słowa: „Synku miły i wybrany”, „Synku”, natomiast w elegii Baczyńskiego: „syneczku”, „jasny synku”, „synku”. Apostrofy te nadają wypowiedzi intymny, przejmujący charakter.
Podobna jest również sytuacja mówiącej matki, która czuje bezsilność wobec cierpienia dziecka. Maryja mówi: „Synku, bych cię nisko miała/ Niecoć bych ci wspomagała”, ponieważ nie może dosięgnąć ciała Chrystusa i ulżyć mu w męce. U Baczyńskiego matka także pozostaje bezradna wobec losu syna, którego wojna „odchowała” w cierpieniu i doprowadziła do śmierci. W obu tekstach miłość matczyna zderza się z nieodwracalnością tragedii.
Różni się jednak historyczny i duchowy kontekst obu utworów. Lament świętokrzyski ma charakter religijny, a cierpienie Maryi wiąże się z męką niewinnego Chrystusa i wydarzeniem o znaczeniu zbawczym. U Baczyńskiego tragedia zostaje przeniesiona w realia XX wieku. Chłopiec polski nie ginie na krzyżu, lecz w wojnie, jako przedstawiciel pokolenia skazanego na walkę i śmierć.
Inny jest też sposób ekspresji. Średniowieczny poeta pokazuje ból Matki Boskiej przez bezpośrednią skargę, prośby, apostrofy i dramatyczne wyznania. Maryja zwraca się do ludzi, do syna, do archanioła Gabriela oraz do innych matek. Jej lament ma szeroki, modlitewno-retoryczny charakter. Baczyński stosuje natomiast język bardziej metaforyczny i skondensowany. Mówi o wojnie poprzez obrazy „rudą krwią” haftowanych oczu, „bochna trwóg” czy „żółtych ściegów pożóg”. Jego ekspresja jest mniej dosłowna, bardziej symboliczna i obrazowa.
W Lamencie świętokrzyskim cierpienie matki zostaje ukazane wprost i cielesnie. Maryja widzi „rozkrwawione” ciało syna, chce otrzeć jego krew, podać mu pić, podeprzeć jego głowę. Baczyński nie opisuje samego momentu śmierci tak szczegółowo. Skupia się raczej na całym procesie wojennego niszczenia dziecka: od odebranych snów aż po finałowe pytanie: „Czy to była kula, synku, czy to serce pękło?”.
Oba utwory prowadzą do uogólnienia cierpienia. Maryja zwraca się do wszystkich matek: „Proścież Boga, wy miłe i żądne maciory/ By wam nad dziatkami nie były takie to pozory”. Baczyński, choć nie wypowiada takiego apelu wprost, tworzy obraz uniwersalnego dramatu matek wojennych, którym historia odbiera dzieci. Chłopiec polski staje się symbolem całego pokolenia młodych ofiar.
Można więc dojść do wniosku, że Baczyński świadomie nawiązuje do tradycji lamentu matczynego, lecz dostosowuje ją do realiów swojej epoki. Średniowieczny tekst opowiada o bólu Matki Bożej pod krzyżem, a elegia XX-wieczna o bólu matki wobec wojennej zagłady syna. W obu przypadkach najważniejsze pozostają miłość, bezradność i rozpacz, ale wyrażone są innymi środkami artystycznymi.
1. Zauważ, że oba utwory mają charakter lamentacyjny, ponieważ przedstawiają rozpacz matki cierpiącej z powodu losu syna.
2. Dostrzeż podobieństwo w apostrofach do dziecka: w Lamencie świętokrzyskim pojawia się „Synku miły i wybrany”, a u Baczyńskiego „syneczku”, „jasny synku”, „synku”.
3. Zwróć uwagę, że w obu tekstach matka jest bezsilna wobec cierpienia syna i nie może go ocalić ani ulżyć mu w tragedii.
4. Podkreśl różnicę kontekstów: średniowieczny lament ma charakter religijny i dotyczy męki Chrystusa, natomiast utwór Baczyńskiego odnosi się do wojny oraz zagłady młodego pokolenia.
5. Porównaj sposoby ekspresji: poeta średniowieczny częściej używa bezpośredniej skargi i próśb, a Baczyński posługuje się silnie symbolicznymi metaforami.
6. Dostrzeż, że Lament świętokrzyski konkretnie opisuje cielesne cierpienie Jezusa, podczas gdy Elegia o… [chłopcu polskim] pokazuje przede wszystkim długotrwałe niszczenie dzieciństwa przez wojnę.
7. Zwróć uwagę, że oba utwory przekraczają indywidualny dramat: Maryja zwraca się do wszystkich matek, a Baczyński czyni z losu chłopca symbol tragedii całego pokolenia.
8. Wyjaśnij, że podobieństwo gatunkowe łączy oba teksty, ale odmienny język i epoka sprawiają, iż średniowieczny lament jest religijną skargą, a wiersz Baczyńskiego nowoczesną elegią wojenną.