Opozycja trybu przypuszczającego i trybu orzekającego polega na zestawieniu tego, co możliwe, z tym, co rzeczywiście się dzieje. Tryb przypuszczający pojawia się wtedy, gdy Józef K. rozważa różne warianty sytuacji, na przykład co by się stało, gdyby otworzył drzwi, wyszedł z pokoju albo spróbował uciec. Takie formy pokazują jego niepewność, ostrożność i napięcie. Tryb orzekający służy natomiast do przedstawienia realnych czynności i faktów. Opisuje to, co bohater rzeczywiście robi: wraca do pokoju, rzuca się na łóżko, bierze jabłko, myśli o pracy w banku. Dzięki temu czytelnik widzi różnicę między rozbudowanymi przypuszczeniami K. a jego faktycznym, dość biernym zachowaniem. Opozycja ta pokazuje wewnętrzne rozdarcie bohatera. W myślach K. rozważa wiele możliwości i próbuje ocenić sytuację, ale w rzeczywistości nie podejmuje zdecydowanego działania. Autor i tłumacz osiągają w ten sposób efekt napięcia, niepewności i absurdu. Bohater wydaje się wolny, ale jego działania są ograniczone przez lęk oraz niezrozumiałą sytuację.
1. Zauważ, że tryb przypuszczający odnosi się do tego, co mogłoby się wydarzyć, ale się nie wydarza.
2. Dostrzeż, że tryb orzekający opisuje realne czynności i faktyczne zachowanie Józefa K.
3. Zwróć uwagę, że bohater dużo rozważa, ale ostatecznie działa ostrożnie i biernie.
4. Podkreśl, że zestawienie obu trybów pokazuje różnicę między myślami K. a rzeczywistością.
5. Wyjaśnij, że ta opozycja wzmacnia atmosferę niepewności, osaczenia i absurdalnego aresztowania.