Według Czesława Miłosza szczególna sytuacja intelektualistów w krajach tzw. demokracji ludowej polegała na konieczności ciągłego rozdwojenia. Intelektualiści często nie mogli otwarcie mówić ani pisać tego, co naprawdę myśleli. Musieli dostosowywać się do wymagań władzy, wygłaszać oficjalne sądy, potępiać Zachód, chwalić nową ideologię i udawać lojalność wobec systemu. Miłosz określa tę sytuację jako „aktorstwo dnia codziennego”. Człowiek musiał grać rolę nie tylko podczas publicznych wystąpień, ale także w pracy, na ulicy, na zebraniach, a nawet w prywatnych rozmowach. Każdy wiedział, że inni również grają, ale wszyscy musieli zachowywać pozory. Dobra gra stawała się dowodem przystosowania do systemu. Szczególna sytuacja intelektualisty polegała także na tym, że był on szczególnie narażony na presję ideologiczną. Władza oczekiwała od niego nie tylko posłuszeństwa, ale również aktywnego udziału w propagandzie: pisania, przemawiania, uzasadniania oficjalnej prawdy i przekonywania innych. Intelektualista, który chciał przetrwać, często zakładał maskę prawomyślności, ukrywając własne poglądy. Miłosz wiąże to z pojęciem Ketmanu. Taka postawa dawała czasem poczucie bezpieczeństwa albo wyższości nad systemem, ale jednocześnie prowadziła do moralnego zniewolenia. Człowiek, który długo gra narzuconą rolę, może się z nią zrosnąć i przestać odróżniać to, co naprawdę myśli, od tego, co udaje. Dlatego sytuacja intelektualistów była dramatyczna: aby funkcjonować, musieli stale wybierać między prawdą a przystosowaniem.
1. Zauważ, że Miłosz opisuje intelektualistów jako ludzi żyjących pod stałą presją władzy komunistycznej.
2. Wyjaśnij, że nie mogli oni swobodnie mówić ani pisać tego, co naprawdę myśleli.
3. Zwróć uwagę na pojęcie „aktorstwa dnia codziennego”, czyli konieczności udawania lojalności wobec systemu.
4. Podkreśl, że intelektualiści byli zmuszani nie tylko do milczenia, ale także do aktywnego udziału w propagandzie.
5. Zakończ wnioskiem, że szczególna sytuacja intelektualisty polegała na moralnym rozdwojeniu między własnymi poglądami a rolą narzuconą przez władzę.