Reżim komunistyczny ograniczał wolność słowa przede wszystkim przez cenzurę. Teksty literackie, artykuły, filmy, spektakle i wypowiedzi publiczne musiały być zgodne z linią ideologiczną władzy. Nie można było otwarcie krytykować systemu, mówić o zbrodniach komunizmu, o zależności od ZSRR, o fałszowaniu historii ani o rzeczywistej sytuacji społeczeństwa. To, co niewygodne, było usuwane, poprawiane albo nie dopuszczane do publikacji. Drugim sposobem ograniczania wolności słowa była propaganda. Władza nie tylko zakazywała pewnych tematów, ale też narzucała własny obraz rzeczywistości. Media, szkoła, literatura i film miały pokazywać komunizm jako system sprawiedliwy, nowoczesny i prowadzący ludzi ku lepszej przyszłości. Przykładem takiego mechanizmu jest propagandowy obraz przodownika pracy w Człowieku z marmuru. Mateusz Birkut został wykreowany na wzór robotnika socjalistycznego, a prawda o jego losie została ukryta. Ważnym przejawem ograniczania wolności słowa było także fałszowanie historii. Władza komunistyczna usuwała z oficjalnej pamięci fakty i ludzi, którzy nie pasowali do ideologii. Podobny mechanizm pokazuje Orwell w Roku 1984: dokumenty, gazety i fotografie są zmieniane tak, aby zawsze potwierdzały rację Partii. Choć jest to antyutopia, dobrze pokazuje logikę totalitarnej kontroli nad prawdą. Reżim ograniczał wolność słowa również przez strach. Ludzie bali się mówić otwarcie, ponieważ mogli stracić pracę, możliwość publikowania, pozycję społeczną, a w skrajnych przypadkach także wolność. Miłosz w Zniewolonym umyśle opisuje „aktorstwo dnia codziennego”, czyli konieczność udawania lojalności wobec systemu. Intelektualiści często ukrywali prawdziwe poglądy, aby przetrwać. Ograniczanie wolności słowa dotyczyło też artystów. Twórcy byli zachęcani albo zmuszani do tworzenia dzieł zgodnych z ideologią. Ci, którzy nie chcieli się podporządkować, mogli zostać odsunięci, przemilczani lub skazani na biedę i margines. Tyrmand pokazuje, że niezależność intelektualna w PRL-u miała wysoką cenę, a Bobkowski ostrzega przed światem, w którym człowiek musi powtarzać narzucone hasła i udawać wiarę w ideologię. Wolność słowa była więc ograniczana zarówno bezpośrednio, przez cenzurę i zakazy, jak i pośrednio, przez propagandę, strach, presję środowiskową, kontrolę instytucji oraz fałszowanie języka. Reżim komunistyczny chciał panować nie tylko nad tym, co ludzie mówią, ale także nad tym, jak myślą i jak rozumieją rzeczywistość.
1. Zauważ, że najważniejszym narzędziem ograniczania wolności słowa była cenzura, czyli kontrola publikacji, filmów, prasy i wypowiedzi publicznych.
2. Zwróć uwagę na propagandę, która narzucała społeczeństwu oficjalny, fałszywy obraz rzeczywistości.
3. Podkreśl, że reżim fałszował historię i usuwał z pamięci fakty oraz osoby niewygodne dla władzy.
4. Wyjaśnij, że strach przed represjami zmuszał ludzi do milczenia, autocenzury i udawania lojalności.
5. Wskaż przykłady z poznanych tekstów i filmów: Człowiek z marmuru, Zniewolony umysł, Dziennik 1954, Szkice piórkiem i Rok 1984.
6. Zakończ wnioskiem, że reżim komunistyczny ograniczał nie tylko wypowiedzi, ale także pamięć, język i samodzielne myślenie człowieka.