Notatka/ plan:
1. Temat tekstu: sposób, w jaki Polacy wyobrażają sobie swoje miejsce na mentalnej mapie Europy i świata.
2. Najważniejsze kategorie porządkujące przestrzeń:
a) bliski – daleki,
b) Wschód – Zachód,
c) centrum – peryferie.
3. Oś Wschód–Zachód:
a) Wschód bywa wartościowany negatywnie,
b) Zachód jest zwykle oceniany pozytywnie,
c) Wschód kojarzy się głównie z Rosją,
d) Zachód kojarzy się z Europą Zachodnią i Ameryką.
3. Próba wzmocnienia osi północ – południe:
a) podkreślanie bliskości Polski z Czechami, Węgrami, Słowacją, Litwą i Ukrainą,
b) szukanie wspólnoty regionalnej.
4. Zmiana obrazu Europy:
a) Europa nie jest rozumiana wyłącznie geograficznie,
b) oznacza także wspólnotę wartości, polityki, prawa, gospodarki i kultury.
5. Popularność pojęcia Europy Środkowej / Środkowo-Wschodniej:
a) próba odróżnienia Polski od negatywnie postrzeganego Wschodu,
b) jednoczesne zbliżenie do Zachodu,
c) określenie miejsca między Niemcami a Rosją.
6. Europa jako stereotyp pozytywny:
a) wolność jednostki,
b) prawa człowieka,
c) demokracja,
d) państwo prawa,
e) gospodarka rynkowa,
f) kultura i tolerancja.
7. Relacja centrum – peryferie:
a) Polska w dyskursie publicznym często widzi siebie jako kraj między centrum a peryferiami,
b) centrum może oznaczać Zachód, Europę Zachodnią albo Amerykę,
c) peryferie bywają kojarzone ze Wschodem.
Wypowiedź ustna:
Tekst Jerzego Bartmińskiego dotyczy tego, jak Polacy wyobrażają sobie swoje miejsce w Europie i na świecie. Nie jest to obiektywny opis geografii, ale analiza stereotypów, czyli zbiorowych przekonań i skojarzeń. Autor pokazuje, że Polacy porządkują przestrzeń za pomocą kilku podstawowych kategorii. Najważniejsze są przeciwstawienia: bliski i daleki, Wschód i Zachód oraz centrum i peryferie. Szczególnie silna pozostaje oś Wschód–Zachód. W stereotypowym myśleniu Wschód często bywa oceniany negatywnie i łączony przede wszystkim z Rosją, natomiast Zachód kojarzy się pozytywnie, z Europą Zachodnią, Ameryką, stabilizacją, demokracją i dobrobytem. Tekst zwraca uwagę, że Polacy próbują też inaczej określić swoje miejsce w Europie. Ważna staje się oś północ – południe, czyli relacje z Czechami, Węgrami, Słowacją, Litwą i Ukrainą. Dzięki temu Polska nie jest postrzegana wyłącznie jako kraj między Wschodem a Zachodem, ale także jako część większego regionu. Istotnym pojęciem jest Europa Środkowa albo Środkowo-Wschodnia. Ta nazwa pozwala odróżnić Polskę od negatywnie ocenianego Wschodu, a jednocześnie nie utożsamia jej całkowicie z Zachodem. Oznacza raczej obszar położony między Niemcami a Rosją, o własnej historii i doświadczeniach. Europa w omawianym tekście nie jest tylko pojęciem geograficznym. W polskim dyskursie publicznym oznacza także wartości: wolność jednostki, prawa człowieka, demokrację, państwo prawa, tolerancję, kulturę i gospodarkę rynkową. Dlatego słowo „Europa” ma często sens pozytywny i wartościujący. Najważniejszy problem tekstu polega na tym, że mentalna mapa świata nie pokrywa się całkowicie z mapą geograficzną. Ludzie nie tylko wskazują miejsca na mapie, ale też nadają im znaczenia, emocje i oceny. Polska w tych wyobrażeniach znajduje się między różnymi porządkami: między Wschodem a Zachodem, centrum a peryferiami, Europą a tym, co stereotypowo uznawane jest za pozaeuropejskie.
1. Zauważ, że tekst dotyczy stereotypów przestrzennych, czyli wyobrażeń ludzi o świecie, a nie obiektywnego opisu geografii.
2. Wskaż główne przeciwstawienia: bliski – daleki, Wschód – Zachód oraz centrum – peryferie.
3. Zwróć uwagę, że Wschód jest w tekście opisywany jako kategoria stereotypowo negatywna, a Zachód jako pozytywna.
4. Podkreśl, że autor pisze o próbie dowartościowania relacji północ – południe i wspólnoty z krajami regionu.
5. Wyjaśnij znaczenie pojęcia Europa Środkowa/ Środkowo-Wschodnia jako sposobu określenia miejsca Polski między Wschodem a Zachodem.
6. Zauważ, że Europa oznacza nie tylko kontynent, ale także zbiór wartości: demokrację, wolność, prawa człowieka i państwo prawa.
7. Zakończ wnioskiem, że tekst pokazuje, jak język i stereotypy kształtują nasze myślenie o miejscu Polski w świecie.