Podane połączenia wyrazowe mają charakter propagandowy, ideologiczny i manipulacyjny. Nie służą jasnemu nazywaniu rzeczywistości, lecz jej ukrywaniu, ocenianiu albo zniekształcaniu. Część z nich brzmi pozornie neutralnie lub urzędowo, ale naprawdę łagodzi niewygodne fakty. Inne są obraźliwe i mają ośmieszać przeciwników władzy. Nowomowa była oficjalnym językiem polityki i mediów PRL-u, podporządkowanym doktrynie partyjnej i cenzurze.
demokracja socjalistyczna — określenie ustroju PRL-u jako rzekomo demokratycznego; neutralnie: państwo komunistyczne/ system monopartyjny.
zeszyt kolorowy — nazwa mająca ukrywać niedobory zwykłych zeszytów lub sztucznie upiększać ubogi produkt; neutralnie: zeszyt z kolorową okładką/ zwykły zeszyt.
chwilowe przerwy w pracy — eufemizm ukrywający strajki albo przestoje; neutralnie: strajk/ przerwa w produkcji/ przestój.
bananowa młodzież — pogardliwe określenie młodzieży uznawanej za uprzywilejowaną, zachodnią lub niechętną socjalizmowi; neutralnie: młodzież z zamożnych domów/ młodzież kontestująca system.
zaplute karły reakcji — obraźliwe określenie przeciwników komunizmu, zwłaszcza żołnierzy podziemia niepodległościowego; neutralnie: przeciwnicy władzy komunistycznej/ żołnierze podziemia antykomunistycznego.
zakłócenia w rytmicznych dostawach na rynek — eufemizm oznaczający braki towarów; neutralnie: niedobory/ braki w sklepach / problemy z zaopatrzeniem.
bratnia pomoc — określenie mające usprawiedliwiać interwencję ZSRR lub państw zależnych; neutralnie: interwencja wojskowa/ ingerencja polityczna.
niepokoje inspirowane przez zachodnie ośrodki dywersji propagandowej — formuła obciążająca Zachód winą za protesty społeczne; neutralnie: protesty społeczne/ sprzeciw obywateli wobec władzy.
bracia ze Wschodu — pozytywnie nacechowane określenie ZSRR i jego przedstawicieli; neutralnie: Związek Radziecki/ władze radzieckie/ Rosjanie lub Sowieci, zależnie od kontekstu.
Powyższych połączeń używano po to, aby narzucać odbiorcom gotową ocenę wydarzeń. Nowomowa dzieliła świat na „naszych” i „wrogów”, idealizowała własny obóz, a przeciwników przedstawiała jako groźnych albo śmiesznych. Według Andrzeja Markowskiego nowomowa posługuje się dodatnim lub ujemnym nacechowaniem słów, modnymi wyrazami, zmianą znaczeń i celową niejasnością. Do ważnych cech nowomowy należą: eufemizowanie, czyli łagodzenie niewygodnych faktów; etykietowanie przeciwników; tworzenie sztucznego podziału na dobrych „naszych” i złych „obcych”; używanie sloganów; zastępowanie konkretu ogólnikami; oraz eliminowanie z debaty słów niewygodnych dla władzy. Michał Głowiński podkreślał, że nowomowa była językiem monologu i nie dopuszczała odbiorcy do prawdziwej rozmowy.
1. Zauważ, że podane połączenia wyrazowe nie są neutralne, lecz zawierają ocenę zgodną z interesem władzy.
2. Zwróć uwagę na eufemizmy, czyli łagodniejsze nazwy trudnych zjawisk, np. „zakłócenia w rytmicznych dostawach” zamiast „braki w sklepach”.
3. Podkreśl obecność obraźliwych etykiet, takich jak „zaplute karły reakcji” albo „bananowa młodzież”.
4. Wyjaśnij, że nowomowa miała ukrywać niewygodne fakty, usprawiedliwiać działania władzy i osłabiać krytyczne myślenie odbiorców.
5. Zakończ wnioskiem, że celem tych sformułowań było nie porozumienie, lecz manipulowanie oceną rzeczywistości.