W tym zadaniu należy rozważyć problem podporządkowania się artystów oczekiwaniom władzy, ideologii lub opinii publicznej, odwołując się do wybranych przykładów z literatury, filmu albo sztuki.

Konformizm artystów

Artysta często bywa postrzegany jako ktoś niezależny, odważny i wierny prawdzie. Historia pokazuje jednak, że twórcy także mogą ulegać naciskom. Konformizm artysty polega na dostosowaniu własnej twórczości do oczekiwań władzy, ideologii, rynku albo środowiska. Nie zawsze wynika z przekonania. Czasem rodzi się ze strachu, z pragnienia kariery, z potrzeby bezpieczeństwa albo z chęci zachowania możliwości publikowania. Problem staje się szczególnie poważny wtedy, gdy sztuka zaczyna służyć kłamstwu.

W Człowieku z marmuru Andrzeja Wajdy problem konformizmu artystów widać bardzo wyraźnie w postaci Burskiego, reżysera filmu propagandowego o Mateuszu Birkucie. Burski uczestniczył w tworzeniu mitu przodownika pracy. Jego kamera nie pokazywała prawdziwego człowieka, lecz bohatera potrzebnego systemowi: silnego robotnika, symbol socjalistycznego sukcesu i awansu społecznego. Sztuka filmowa została podporządkowana propagandzie. Późniejsza postawa Burskiego pokazuje, że taki konformizm może pozostawić poczucie winy, bo artysta wie, że współtworzył fałszywy obraz rzeczywistości.

Podobny problem pojawia się w Zniewolonym umyśle Czesława Miłosza. Autor opisuje intelektualistów, którzy pod presją komunizmu przyjmowali narzucone role. Publicznie głosili poglądy zgodne z ideologią, choć prywatnie często myśleli inaczej. Miłosz nazywa to „aktorstwem dnia codziennego” i wiąże z Ketmanem. Konformizm artysty nie musi więc oznaczać pełnej wiary w system. Może polegać na udawaniu, milczeniu, pisaniu językiem propagandy i ukrywaniu własnych przekonań. Taka postawa daje pewne bezpieczeństwo, ale niszczy autentyczność.

Konformizm twórcy może przybrać także formę jawnego uczestnictwa w kulcie władzy. Przykładem jest Pieśń o Stalinie Władysława Broniewskiego. Utwór przedstawia Stalina jako wielkiego przywódcę i opiekuna ludzi. Dziś taki tekst można odczytać jako przykład poezji podporządkowanej ideologii. Zamiast niezależnego sądu pojawia się pochwała wodza, zgodna z oficjalnym językiem propagandy. Literatura traci wtedy funkcję krytyczną i zaczyna utrwalać polityczny mit.

Warto jednak pamiętać, że ocena konformizmu artystów nie zawsze jest prosta. Twórcy żyjący w państwie totalitarnym często działali pod silną presją. Groziła im cenzura, zakaz druku, bieda, utrata pracy, a czasem represje. Dlatego konformizm mógł być próbą przetrwania. Nie usprawiedliwia to kłamstwa, ale pozwala lepiej zrozumieć dramatyczną sytuację człowieka, który wybiera między prawdą a bezpieczeństwem.

Przeciwieństwem konformizmu jest postawa Agnieszki z Człowieka z marmuru. Bohaterka nie chce powielać oficjalnych wersji historii. Szuka prawdy o Birkucie, konfrontuje świadków z przeszłością i nie godzi się na milczenie. Jej postawa pokazuje, że sztuka może być narzędziem demaskowania kłamstwa, a nie jego utrwalania. Artysta ma wtedy odwagę zadawać pytania niewygodne dla władzy.

Podsumowując, konformizm artystów jest niebezpieczny, ponieważ sztuka ma wpływ na pamięć zbiorową. Film, wiersz, obraz czy piosenka mogą utrwalać fałszywe wyobrażenia o historii i człowieku. Gdy twórca rezygnuje z niezależności, pomaga władzy oswajać kłamstwo i przedstawiać je jako prawdę. Dlatego odpowiedzialność artysty jest tak duża. Artysta nie zawsze musi być politycznym buntownikiem, ale powinien być wierny prawdzie swojego doświadczenia. Może milczeć, może wybierać język ostrożny, może unikać prostych deklaracji, lecz nie powinien świadomie tworzyć dzieł służących fałszowi. Konformizm daje czasem spokój i karierę, ale odbiera sztuce jej najważniejszą wartość: niezależność.