Język polski. Klasa 2. Część 2. Podręcznik - rozwiązania i odpowiedzi

Zadanie 6b - strona 63

Przeanalizuj konstrukcję wiersza i wyjaśnij, jak Norwid zastąpił antyczny heksametr, by nadać utworowi podniosły, patetyczny ton

a) Musisz określić budowę stroficzną utworu i policzyć liczbę wersów w każdej strofie.

b) Musisz wyjaśnić, dlaczego pierwsza strofa jest znacznie dłuższa od pozostałych oraz jaki związek ma budowa utworu z rozwojem jego treści.

c) Musisz określić rodzaj rymów zastosowanych przez Norwida oraz wyjaśnić ich funkcję.

d) Musisz określić liczbę sylab w wersach oraz wskazać obecność średniówki.

e) Musisz określić system wersyfikacyjny zastosowany przez Norwida oraz wyjaśnić, czym się on charakteryzuje.

f) Musisz wyjaśnić, dlaczego Norwid zastosował heksametr polski i jaki efekt artystyczny dzięki temu osiągnął.

g) Musisz wykazać związek między budową formalną utworu a przedstawionym w nim pochodem pogrzebowym.

a) Utwór składa się z sześciu strof o różnej długości:

strofa I – 10 wersów,
strofa II – 6 wersów,
strofa III – 4 wersy,
strofa IV – 4 wersy,
strofa V – 4 wersy,
strofa VI – 4 wersy.

Budowa strof nie jest więc regularna. Najdłuższa jest strofa pierwsza, która szczegółowo wprowadza obraz konduktu pogrzebowego. Kolejne strofy są krótsze, bardziej zwarte i skupione na wybranych elementach pochodu lub refleksjach osoby mówiącej.

b) Długość strof jest ściśle związana z ich funkcją w utworze.

Pierwsza, dziesięciowersowa strofa pełni rolę wprowadzenia – Norwid z rozmachem kreśli obraz konduktu pogrzebowego, przedstawia jego uczestników, rekwizyty oraz buduje uroczysty nastrój. Rozbudowana forma pozwala stworzyć panoramiczną, pełną szczegółów wizję orszaku.
Druga strofa, licząca sześć wersów, rozwija opis pochodu, ale jest już bardziej zwarta i dynamiczna.
Cztery ostatnie strofy, złożone z czterech wersów, koncentrują się przede wszystkim na refleksji i symbolice. Krótsza forma sprawia, że wypowiedź staje się bardziej skondensowana, a poszczególne obrazy i myśli nabierają większej siły wyrazu. W końcowej części utworu Norwid odchodzi od rozbudowanego opisu na rzecz syntetycznych, aforystycznych refleksji o historii, pamięci i przyszłości.

c) Norwid stosuje różne układy rymów, dostosowując je do budowy kolejnych strof.

I strofa (10 wersów) – układ rymów: abbaccdede.

II strofa (6 wersów) – układ rymów: abbacc.

III, IV, V i VI strofa (4 wersy) – układ rymów: abab, czyli rymy przeplatane.

Rymy są w większości dokładne i żeńskie, co nadaje utworowi melodyjność oraz płynność. W pierwszej, najbardziej rozbudowanej strofie bardziej skomplikowany układ rymów odpowiada bogactwu obrazów i szczegółów opisujących kondukt pogrzebowy. W kolejnych strofach układ staje się prostszy, dzięki czemu rytm wypowiedzi jest bardziej regularny i sprzyja przechodzeniu od opisu do refleksji.

Od trzeciej strofy przeplatany układ rymów (abab) wzmacnia wrażenie ciągłego ruchu i płynności. Współgra z motywem nieustannie posuwającego się naprzód korowodu oraz z rytmem marsza żałobnego.

d) Wersy w utworze są piętnastozgłoskowe. W ich wnętrzu występuje średniówka po siódmej sylabie, która dzieli wers na dwie części o układzie 7 + 8.

Takie rozczłonkowanie wypowiedzi sprawia, że każdy wers przypomina dwa następujące po sobie rytmiczne kroki. Dzięki temu tekst łatwo odczytywać w równym, marszowym tempie.

e) Norwid zastosował heksametr polski, czyli odmianę wiersza sylabotonicznego, która nawiązuje do starożytnego heksametru znanego z eposów Homera i Wergiliusza.

W przeciwieństwie do antycznego heksametru, opartego na iloczasie (następstwie sylab długich i krótkich), heksametr polski opiera się na akcencie i liczbie sylab. W polszczyźnie tworzy go wers złożony z sześciu stóp metrycznych. Stopami mogą być daktyle lub trocheje, przy czym piąta stopa ma zawsze postać daktyla, a szósta – trocheja. Dzięki temu zachowany zostaje charakterystyczny rytm kojarzony z antycznym wzorcem, mimo że polski system językowy nie zna iloczasu.

Norwid wykorzystuje więc rozwiązanie naśladujące antyczny wzorzec, dostosowane do właściwości języka polskiego.

f) Norwid zastosował heksametr polski, aby nadać utworowi podniosły, heroiczny charakter oraz nawiązać do tradycji antycznych eposów i rapsodów poświęconych wielkim bohaterom.

Regularny rytm sześciostopowego wiersza przypomina miarowy krok uczestników orszaku pogrzebowego. Dzięki temu czytelnik nie tylko wyobraża sobie pochód, ale wręcz odczuwa jego rytm podczas lektury. Heksametr wzmacnia również patos wypowiedzi i podkreśla wyjątkową rangę generała Bema, przedstawionego jako bohater dorównujący wielkim wodzom starożytności.

Jednocześnie zastosowanie polskiej odmiany heksametru pokazuje, że Norwid świadomie przekształca klasyczną tradycję, dostosowując ją do możliwości języka polskiego.

g) Budowa utworu w bardzo dużym stopniu wywołuje iluzję marszu żałobnego. Regularne sześciowersowe strofy, piętnastozgłoskowe wersy ze średniówką, rytm heksametru polskiego, powtarzalne rymy oraz liczne powtórzenia (zwłaszcza „Dalej – dalej”) sprawiają, że czytelnik niemal słyszy i odczuwa krok uczestników konduktu.

Efekt ten wzmacniają również liczne czasowniki ruchu („idą”, „wieją”, „wchodzą”, „wychodzą”, „toczy się”) oraz instrumentacja głoskowa przypominająca odgłosy trąb, kroków i uderzeń broni. Forma utworu staje się więc odpowiednikiem opisywanego wydarzenia – rytm wiersza naśladuje rytm pochodu.

Dzięki temu Norwid osiąga niezwykłą jedność treści i formy. Czytelnik nie tylko poznaje opis pogrzebu, ale również uczestniczy w nim poprzez rytm samego tekstu.

a) Policz wersy w każdej strofie i zapisz układ: 10–6–4–4–4–4. Zwróć uwagę, że długość strof stopniowo się zmniejsza. Podkreśl, że rozbudowana pierwsza strofa tworzy szeroki obraz uroczystości, natomiast krótsze strofy przyspieszają tok wypowiedzi i wzmacniają wrażenie dalszego marszu.

b) Porównaj długość kolejnych strof: 10–6–4–4–4–4. Wskaż, że najdłuższa strofa służy rozbudowanemu opisowi orszaku, natomiast krótsze strofy stopniowo przesuwają uwagę z obrazu na refleksję. Dodaj, że zmniejszanie liczby wersów zwiększa kondensację treści i sprawia, że końcowe przesłanie utworu brzmi bardziej stanowczo i dobitnie.

c) Określ układ rymów w każdej strofie: abbaccdede, abbacc, abab, abab, abab, abab. Zwróć uwagę, że Norwid świadomie różnicuje schemat rymów wraz ze zmianą kompozycji utworu. Dodaj, że uproszczenie układu rymów w końcowych strofach wzmacnia ich rytmiczność, a jednocześnie kieruje uwagę czytelnika z bogatego opisu ku refleksji filozoficznej.

d) Policz sylaby w kilku wersach. Wskaż średniówkę po siódmej sylabie. Dodaj, że piętnastozgłoskowiec sprzyja budowaniu spokojnego, uroczystego rytmu.

e) Zapamiętaj, że nie jest to zwykły piętnastozgłoskowiec, lecz heksametr polski. Wyjaśnij, że jest to forma wiersza sylabotonicznego nawiązująca do antycznego heksametru. Dodaj, że wers składa się z sześciu stóp, z których piąta jest daktylem, a szósta trochejem, co pozwala odtworzyć rytm starożytnego eposu w języku polskim.

f) Wyjaśnij, że Norwid sięga po heksametr polski, aby nawiązać do antycznych rapsodów i eposów. Wskaż, że jego rytm przypomina krok konduktu pogrzebowego oraz buduje podniosły ton utworu. Dodaj, iż forma wiersza współtworzy obraz bohatera jako postaci heroicznej i ponadczasowej.

g) Połącz informacje o budowie strofy, liczbie sylab, rytmie heksametru polskiego, rymach i powtórzeniach. Wskaż, że wszystkie te elementy naśladują krok konduktu pogrzebowego. Dodaj, iż Norwid osiąga w ten sposób jedność formy i treści – budowa wiersza współtworzy jego znaczenie.

Język polski. Klasa 2. Część 2. Podręcznik - rozwiązania i odpowiedzi

Zadanie 6b - strona 63

Zadanie

Rozwiązanie

Wyjaśnienie

Język polski - wybrane pytania