Jednym z kluczowych elementów tego procesu były przywileje nadawane przez królów, które stopniowo ograniczały władzę monarchy i przekazywały ją do rąk szlachty. W 1374 roku Ludwik Węgierski wydał przywilej koszycki, który przede wszystkim zapewniał możliwość objęcia urzędów tylko polskim urzędnikom, oddawał szlachcie prawo do zatwierdzania nowych podatków, stałego żołdu na wyprawach wojennych, zwolnił ją z części obowiązków wobec korony.
W 1422 roku Władysław II Jagiełło wydał jedno z najważniejszych przywilejów, tzw. przywilej czerwiński, który m.in. ustanawiał nietykalność majątkową. Kolejne przywileje królewskie, m.in. przywilej jedlneński (1430), przywilej cerekwicko-nieszawski (1454) czy przywilej piotrkowski (1496) przekazywały szlachcie coraz większą władzę: zabraniały obejmowania urzędów przez mieszczan, upoważniały sejmiki do podejmowania zmian ustrojowych, oddawały w ręce sejmiku decyzje o zawieraniu sojuszy, zapewniły nienaruszalność osobistą i uniemożliwiały aresztowanie bez wyroku skazującego.
Istotna była także konstytucja nihil novi uchwalona przez sejm w 1505 roku, która zakładała, że król nie miał prawa wydawać ustaw bez zgody sejmu. Najważniejsze jednak były artykuły henrykowskie które ograniczały władzę królewską, nakładały na władcę obowiązek przestrzegania praw i przywilejów szlachty, dawały poddanym możliwość wymówienia posłuszeństwa władcy w wypadku ich złamania. W wyniku tych procesów i nadawanych przez przywilejów, szlachta zaczęła odgrywać coraz większą rolę w życiu politycznym i społecznym Korony Polskiej, co ostatecznie doprowadziło do powstania demokracji szlacheckiej.
W XVI wieku Rzeczpospolita Obojga Narodów była jednym z najbardziej zróżnicowanych pod względem etnicznym państw w Europie. Obok Polaków i Litwinów, na jej terytorium zamieszkiwali m.in. Rusini, Żydzi, Tatarzy, Niemcy, Włosi, Szkoci, Holendrzy i Flamandowie. Mimo to, w ramach demokracji szlacheckiej, tylko polska i litewska szlachta posiadały prawa polityczne i brała udział w sejmach. Pozostałe grupy etniczne nie mogły wpływać na decyzje podejmowane przez władze państwowe.