Zarówno w Mistrzu i Małgorzacie Bułhakowa, jak i w Szewcach Witkacego rzeczywistość zostaje celowo zdeformowana. Obaj autorzy odchodzą od realistycznego przedstawiania świata, ponieważ zwykły, uporządkowany opis nie wystarcza im do ukazania prawdy o epoce. W obu utworach deformacja ma charakter skomplikowany: łączy komizm z grozą, fantastykę z satyrą, absurd z poważną refleksją o człowieku i społeczeństwie. Mimo tych podobieństw Bułhakow i Witkacy wykorzystują ją w odmienny sposób.
W Mistrzu i Małgorzacie deformacja rzeczywistości polega przede wszystkim na wkroczeniu świata nadprzyrodzonego do zwyczajnej, codziennej Moskwy. Woland i jego świta pojawiają się w przestrzeni, która z pozoru wydaje się racjonalna, nowoczesna i kontrolowana przez oficjalną ideologię. Ich obecność natychmiast odsłania jednak, że ten porządek jest tylko pozorem. Magia nie niszczy rzeczywistości, lecz wydobywa z niej to, co ukryte. W teatrze Variétés publiczność zachłannie rzuca się na pieniądze i luksusowe stroje, a konferansjer Bengalski zostaje groteskowo ośmieszony. Dzięki fantastyce Bułhakow demaskuje chciwość, próżność, hipokryzję i powierzchowność społeczeństwa.
Deformacja u Bułhakowa ma więc charakter demaskatorski. Cudowność pozwala odkryć prawdę, której nie widać w zwykłym świecie. Diabelska świta nie tyle wprowadza zło, ile sprawia, że ludzie ujawniają własne słabości. W Moskwie pełnej urzędowego języka, donosów i pozornej racjonalności to właśnie fantastyka okazuje się bliższa prawdzie niż oficjalne wyjaśnienia. Bengalski mówi o „masowej hipnozie”, lecz jego słowa brzmią komicznie wobec realnych czarów. Bułhakow pokazuje w ten sposób absurd świata, który odrzuca tajemnicę i duchowość, a jednocześnie sam jest pełen kłamstwa.
W Szewcach w kolei deformacja rzeczywistości przebiega inaczej. Witkacy nie wprowadza do pozornie realistycznego świata pojedynczego elementu fantastycznego, lecz od początku buduje całą rzeczywistość jako groteskową, przerysowaną i rozpadającą się. Bohaterowie są karykaturami klas społecznych i ideologii: Sajetan reprezentuje świat pracy, Scurvy inteligencję i aparat władzy, Księżna arystokrację, a Towarzysz X i Towarzysz Abramowski zapowiadają nowy bezosobowy totalitaryzm. Nie są to postacie psychologicznie realistyczne, lecz figury w groteskowym teatrze historii.
Równie zdeformowany jest język dramatu. Witkacy miesza gwarę, potoczność, wulgaryzmy, język filozoficzny, polityczny i naukowy. Bohaterowie mówią o metafizyce, rewolucji i pracy językiem dziwacznym, sztucznym, często komicznie przeładowanym. Ta niejednorodność mowy pokazuje rozpad spójnego obrazu świata. Skoro rzeczywistość staje się chaotyczna, także język nie może pozostać uporządkowany. U Witkacego deformacja nie ujawnia jednej ukrytej prawdy, lecz pokazuje, że cały porządek społeczny i kulturowy ulega destrukcji.
Szczególnie wyraźnie widać to w przedstawieniu rewolucji. W Szewcach kolejne przewroty nie prowadzą do wyzwolenia, lecz do następnych form przemocy i zniewolenia. Dawny układ społeczny zostaje obalony, ale jego miejsce zajmuje nowy system, jeszcze bardziej bezosobowy i mechaniczny. Witkacy deformuje rzeczywistość po to, aby ukazać jej katastroficzny kierunek. Świat dramatu zmierza ku uniformizacji, zanikowi indywidualności i zwycięstwu masowej organizacji.
Widać więc, że obaj autorzy wykorzystują groteskę, lecz jej funkcja jest odmienna. U Bułhakowa groteska wzmacnia satyrę i demaskuje konkretne słabości społeczne. Śmieszność scen w teatrze Variétés nie usuwa ich powagi, lecz przeciwnie, pozwala mocniej zobaczyć moralną degradację tłumu. U Witkacego groteska ma wymiar bardziej totalny i katastroficzny. Nie obnaża jedynie wad pojedynczych ludzi, ale pokazuje, że cała cywilizacja utraciła sens, a człowiek przestaje być wolną jednostką.
Różni się także stosunek obu autorów do nadziei. W Mistrzu i Małgorzacie mimo obecności diabła i obrazu zakłamanego społeczeństwa istnieją wartości trwałe: miłość Małgorzaty, twórczość Mistrza, prawda Jeszui, możliwość duchowego ocalenia. Rzeczywistość jest zdeformowana, ale nie całkowicie pozbawiona sensu. W Szewcach obraz świata jest znacznie bardziej pesymistyczny. Historia nie prowadzi do odkupienia, lecz do kolejnych etapów rozpadu. Przyszłość zapowiada pełne podporządkowanie człowieka systemowi.
Należy więc dojść do wniosku, że Bułhakow i Witkacy przedstawiają dwa różne modele zdeformowanego świata. W Mistrzu i Małgorzacie rzeczywistość zostaje naruszona przez fantastykę, aby odsłonić prawdę ukrytą pod warstwą ideologicznych pozorów. W Szewcach cały świat od początku jest groteskowo zdeformowany, ponieważ autor chce pokazać jego nieodwracalny kryzys i nadchodzącą katastrofę. Oba utwory przekonują jednak, że deformacja nie oddala od prawdy, lecz pozwala zobaczyć ją wyraźniej niż realistyczne przedstawienie.
1. Zacznij od wspólnej tezy, że oba utwory deformują rzeczywistość, ale robią to w innym celu i innymi środkami.
2. Omów Mistrza i Małgorzatę, pokazując, że fantastyka Wolanda wkracza do pozornie normalnej Moskwy i obnaża chciwość, hipokryzję oraz fałsz oficjalnego porządku.
3. Przejdź do Szewców i wskaż, że u Witkacego zdeformowany jest cały świat: postacie, język, akcja, rewolucja i obraz przyszłości.
4. Porównaj funkcję groteski: u Bułhakowa służy ona demaskacji społeczeństwa, a u Witkacego buduje wizję katastrofy cywilizacji.
5. Zwróć uwagę na różnicę w tonie obu utworów: Bułhakow pozostawia miejsce na miłość, prawdę i ocalenie, natomiast Witkacy przedstawia świat znacznie bardziej pesymistyczny.
6. Zakończ wnioskiem, że deformacja rzeczywistości w obu dziełach nie jest ozdobą, lecz podstawowym sposobem mówienia o prawdzie świata i człowieka.