Pytanie Piłata: „Cóż to jest prawda?” brzmi w powieści Bułhakowa wyjątkowo mocno, ponieważ niemal każdy bohater w jakiś sposób z prawdą się rozmija albo próbuje do niej dotrzeć. Wydaje mi się, że Mistrz i Małgorzata odpowiada na to pytanie nie definicją, lecz całym swoim światem przedstawionym. Prawda nie jest tu czymś wygodnym. Przeciwnie, często okazuje się niebezpieczna. Jeszua mówi prawdę o człowieku, dobroci i tchórzostwie, a za swoje słowa płaci życiem. Mistrz także dąży do prawdy, pisząc powieść o Piłacie. Nie tworzy jej dla sławy ani pieniędzy, lecz dlatego, że jest przekonany o jej wewnętrznej słuszności. W obu przypadkach prawda wymaga odwagi i gotowości do cierpienia. Bułhakow pokazuje też, że prawda nie zawsze zgadza się z tym, co oficjalne. W Moskwie panuje świat pozorów, donosów, propagandy i udawania. Ludzie chętnie powtarzają obowiązujące hasła, lecz bardzo szybko ujawniają chciwość, próżność i zakłamanie. Dlatego tak ważna jest obecność Wolanda. Jego działania są przewrotne, ale właśnie dzięki nim wychodzi na jaw to, co ukryte. Spektakl w Variétés pokazuje prawdę o mieszkańcach Moskwy lepiej niż niejedna poważna deklaracja. Prawda w powieści wiąże się także z sumieniem. Piłat wie, że Jeszua nie zasługuje na śmierć, a mimo to wydaje wyrok. Zna prawdę, lecz nie ma odwagi za nią pójść. Dlatego jego dramat trwa przez wieki. Bułhakow zdaje się mówić, że sama wiedza o prawdzie nie wystarcza. Trzeba jeszcze umieć postąpić zgodnie z nią. Bardzo ważna jest również prawda artystyczna. Mistrz „pisał o tym, czego nigdy nie widział, ale o czym wiedział na pewno, że było”. Oznacza to, że literatura może docierać do prawdy głębszej niż zwykły zapis faktów. Artysta nie tylko opisuje rzeczywistość, ale potrafi odsłonić jej ukryty sens. Moim zdaniem powieść Bułhakowa odpowiada na pytanie Piłata w następujący sposób: prawda istnieje, ale jest trudna, wymagająca i często niewygodna. Nie daje się zamknąć w urzędowych formułach ani propagandowych zdaniach. Objawia się w sumieniu, w miłości, w twórczości, w odwadze i w demaskowaniu kłamstwa. Człowiek może ją odrzucić, jak Piłat, albo próbować jej służyć, jak Mistrz i Jeszua. Od tej decyzji zależy jego moralna wartość.
1. Zacznij od pytania Piłata i potraktuj je jako punkt wyjścia do ogólnej refleksji o prawdzie w powieści.
2. Zauważ, że Jeszua i Mistrz są bohaterami, którzy pozostają wierni prawdzie, mimo że ponoszą za to konsekwencje.
3. Dostrzeż, że Moskwa ukazana przez Bułhakowa jest światem pozorów, dlatego prawda ujawnia się tam często przez demaskację i kompromitację.
4. Zwróć uwagę na Piłata, który rozpoznaje prawdę, ale nie ma odwagi według niej postąpić, co czyni go postacią tragiczną.
5. Podkreśl znaczenie sztuki, pokazując, że literatura może docierać do prawdy głębszej niż zwykłe fakty.
6. Zakończ własnym wnioskiem, że prawda w Mistrzu i Małgorzacie wiąże się z odwagą, sumieniem, miłością i gotowością do odrzucenia kłamstwa.