Przykładowe wyrazy należące do języka potocznego rozumianego jako centrum polszczyzny:
kasa – pieniądze; ciuchy – ubrania; kumpel – kolega; dzieciak – dziecko; gość – człowiek, mężczyzna; luz – swoboda, brak napięcia; gadać – mówić; gapić się – długo patrzeć; wcinać – jeść; skumać – zrozumieć; ogarniać – rozumieć coś lub radzić sobie z czymś; zmykać – szybko odchodzić; wpaść – przyjść na krótko; kombinować – szukać sposobu, często nie wprost; fajny – przyjemny, atrakcyjny; spoko – w porządku; kiepski – słaby, niezadowalający; ekstra – bardzo dobry; super – świetny; strasznie – bardzo, wyjątkowo.
Są to wyrazy potoczne, ponieważ występują często w codziennych rozmowach, są powszechnie zrozumiałe dla użytkowników języka polskiego, mają zwykle bardziej oficjalne lub neutralne odpowiedniki, np. „kasa” – „pieniądze”, „gadać” – „mówić”, nie są ani regionalizmami, ani terminami specjalistycznymi, nie należą do języka wulgarnego, choć brzmią swobodniej niż ich odpowiedniki neutralne. Funkcją takich wyrazów jest skracanie dystansu między rozmówcami, nadawanie wypowiedzi naturalności, prostoty i bezpośredniości. Ułatwiają one codzienną komunikację, pozwalają szybko nazwać osoby, czynności i oceny, a czasem wzmacniają emocjonalność wypowiedzi. Najczęściej reprezentowaną częścią mowy w powyższym zestawie są czasowniki: gadać, gapić się, wcinać, skumać, ogarniać, zmykać, wpaść, kombinować. Wynika to z tego, że język potoczny chętnie opisuje konkretne działania, reakcje i zachowania ludzi. W codziennych rozmowach często opowiadamy, co ktoś zrobił, jak się zachował albo co zamierza zrobić, dlatego czasowniki są szczególnie przydatne.
Zebrane wyrazy można uporządkować tematycznie:
| osoby i relacje | kumpel, dzieciak, gość |
| przedmioty i codzienność | kasa, ciuchy, luz |
| czynności | gadać, gapić się, wcinać, skumać, ogarniać, zmykać, wpaść, kombinować |
| oceny i określenia emocjonalne | fajny, spoko, kiepski, ekstra, super, strasznie |
Taki podział pokazuje, że potoczność szczególnie często dotyczy codziennych doświadczeń człowieka: relacji z innymi, zwykłych działań, oceniania rzeczy i wyrażania emocji.
1. Zgromadź wyrazy, które słyszysz w zwykłych rozmowach i które mają bardziej oficjalne odpowiedniki.
2. Sprawdź, czy wybrane słowa są powszechnie zrozumiałe, niewulgarne i nie należą do języka specjalistycznego ani regionalnego.
3. Określ funkcję tych wyrazów, zwracając uwagę na ich naturalność, bezpośredniość i zdolność skracania dystansu między rozmówcami.
4. Policz części mowy i zauważ, że w zebranym materiale najwięcej jest czasowników, ponieważ codzienna mowa często opisuje działania i reakcje.
5. Uporządkuj słowa według wspólnej zasady, na przykład tematycznie, aby pokazać, jak różne obszary życia obejmuje polszczyzna potoczna.