W tym zadaniu wyjaśnij, dlaczego Woland z Mistrza i Małgorzaty może zostać uznany za prawdziwego szatana. Zwróć uwagę, że podważa on pozory, obnaża fałsz ludzi i świata, a jego działania prowadzą nie tylko do zamętu, lecz także do ujawnienia prawdy. Wyjaśnij również sens motta powieści zaczerpniętego z Fausta Goethego.

Woland jest „duchem, który przeczy”, ponieważ nieustannie podważa oficjalne prawdy świata przedstawionego. Kwestionuje przekonanie, że w Moskwie nie ma miejsca na metafizykę, że człowiek jest racjonalny, uczciwy i moralnie lepszy dzięki nowemu ustrojowi. Jego działania pokazują, że pod pozorami porządku kryją się chciwość, tchórzostwo, obłuda i pragnienie luksusu. W teatrze Variétés Woland i jego świta kompromitują publiczność oraz Bengalskiego. Obnażają pazerność widzów, ich podatność na manipulację i fałsz oficjalnych autorytetów. Woland przeczy więc temu, co społeczeństwo mówi samo o sobie. Nie tworzy ludzkich wad, lecz ujawnia te, które już istnieją. Jest prawdziwym szatanem także dlatego, że burzy spokój, wywołuje chaos i wystawia ludzi na próbę. Jednocześnie nie jest prostym ucieleśnieniem bezsensownego zła. W powieści karze przede wszystkim obłudników, donosicieli, karierowiczów i ludzi zakłamanych. Pomaga natomiast Mistrzowi i Małgorzacie osiągnąć spokój. Dlatego jego działanie paradoksalnie prowadzi czasem do dobra. To właśnie wyjaśnia motto powieści, zaczerpnięte z Fausta Goethego: „Jam częścią tej siły, która wiecznie zła pragnąc, wiecznie czyni dobro”. Woland chce siać zamęt i wystawiać człowieka na pokusę, ale skutkiem jego działań bywa odsłonięcie prawdy, ukaranie winnych i przywrócenie moralnej równowagi. Bułhakow pokazuje więc, że zło może niekiedy mimowolnie służyć dobru, gdy demaskuje fałsz i obnaża ludzkie słabości.