Groteska w Mistrzu i Małgorzacie odgrywa bardzo ważną rolę w budowaniu obrazu społeczeństwa. Dzięki niej Bułhakow może pokazać świat Moskwy jako rzeczywistość śmieszną, absurdalną, a zarazem niepokojącą. Autor nie przedstawia wad społeczeństwa wprost, lecz wyolbrzymia je i ukazuje w fantastycznych sytuacjach, przez co ich kompromitacja staje się jeszcze mocniejsza. Groteska sprawia, że zwykłe zachowania bohaterów zostają wyostrzone i stają się bardziej widoczne. To, co na co dzień ukryte pod pozorami kultury, porządku i oficjalnej powagi, w zetknięciu z siłami Wolanda wychodzi na jaw w sposób gwałtowny i komiczny.
Dobrym przykładem jest scena spektaklu w teatrze Variétés. Woland i jego świta wyczarowują pieniądze oraz luksusowe ubrania, a publiczność natychmiast rzuca się po banknoty i kosztowne przedmioty. Sytuacja jest komiczna, bo widzowie tracą opanowanie podczas występu scenicznego, zachowują się chaotycznie i zapominają o pozorach elegancji. Zarazem jednak scena ta odsłania prawdę o ich chciwości, próżności i materializmie. Ludzie, którzy funkcjonują w rzeczywistości oficjalnie głoszącej równość i pogardę dla burżuazyjnego luksusu, z ogromnym entuzjazmem chwytają pieniądze oraz marzą o paryskich sukniach, pantoflach i perfumach. Bułhakow pokazuje więc rozdźwięk między ideologicznymi deklaracjami a rzeczywistymi pragnieniami człowieka. Groteskowość tej sceny polega na tym, że społeczna maska rozsądku i moralnej poprawności zostaje zerwana przez prostą pokusę zysku.
Podobną funkcję pełni scena z konferansjerem Bengalskim. Behemot odrywa mu głowę, a publiczność reaguje najpierw entuzjastycznie, jakby oglądała zabawną sztuczkę. Dopiero później zaczyna prosić o litość. To połączenie brutalności i komizmu kompromituje nie tylko samego Bengalskiego, ale też tłum, który łatwo poddaje się emocjom i nie potrafi zachować moralnej konsekwencji. Widzowie błyskawicznie przechodzą od okrucieństwa do współczucia, a ich reakcje nie wynikają z głębszej refleksji, lecz z chwilowego nastroju. Bułhakow ośmiesza w ten sposób zbiorowość, która nie kieruje się trwałymi zasadami, ale impulsem i atmosferą widowiska. Groteska odsłania chwiejność ludzkich ocen oraz niebezpieczeństwo tłumu, który może równie łatwo domagać się kary, jak i przebaczenia.
Autor krytykuje również społeczeństwo poprzez postać Bengalskiego i innych reprezentantów oficjalnego porządku. Konferansjer próbuje racjonalnie wyjaśnić magiczne wydarzenia, mówiąc o „masowej hipnozie” i doświadczeniu naukowym. Jego wypowiedzi brzmią jednak sztucznie i niewiarygodnie, ponieważ nie pasują do tego, co wszyscy widzą. W ten sposób Bułhakow pokazuje, że język oficjalny może służyć nie odkrywaniu prawdy, lecz jej zasłanianiu. Groteskowe zderzenie cudowności z urzędowym banałem kompromituje ludzi przyzwyczajonych do tłumaczenia wszystkiego według gotowych schematów.
Podsumowując, groteska pozwala Bułhakowowi przedstawić społeczeństwo bardziej przenikliwie niż realistyczny opis. Śmiech, absurd i fantastyka stają się narzędziem krytyki. Dzięki nim autor pokazuje, że rzeczywistość społeczna może być jednocześnie komiczna i groźna, a człowiek łatwo traci moralną powagę, gdy zostaje wystawiony na pokusę.
1. Zacznij od tezy, że groteska pomaga Bułhakowowi ukazać społeczeństwo w sposób jednocześnie śmieszny, dziwny i niepokojący.
2. Zauważ, że autor nie krytykuje mieszkańców Moskwy przez zwykły realistyczny opis, lecz przez fantastyczne i przesadzone sytuacje.
3. Przywołaj scenę w teatrze Variétés i pokaż, że deszcz pieniędzy oraz darmowe luksusowe stroje ujawniają chciwość, próżność i materializm publiczności.
4. Dostrzeż kontrast między oficjalnymi hasłami równości a prawdziwymi pragnieniami ludzi, którzy bez oporu rzucają się na pieniądze i dobra materialne.
5. Omów scenę z Bengalskim i podkreśl, że urwanie mu głowy jest jednocześnie brutalne i komiczne, dlatego ma charakter groteskowy.
6. Zwróć uwagę na zachowanie tłumu, który najpierw żąda kary dla konferansjera, a chwilę później prosi o litość, co pokazuje chwiejność i powierzchowność jego ocen.
7. Wyjaśnij, że Bengalski reprezentuje oficjalny, pozornie racjonalny sposób myślenia, ale jego tłumaczenia o „masowej hipnozie” okazują się śmieszne wobec rzeczywistej nadnaturalności wydarzeń.
8. Zakończ wnioskiem, że groteska służy Bułhakowowi do demaskowania społeczeństwa zakłamanego, podatnego na pokusy i ukrywającego swoje prawdziwe oblicze pod maską porządku oraz ideologii.