Powstanie przeciwko Rosji wybuchło wcześniej, ponieważ na skutek ustaleń sejmu grodzieńskiego zredukowano liczbę żołnierzy w wojsku. Rozbrajano stopniowo polską armię, jednak jeden z generałów – Antoni Madaliński – odmówił zredukowania swojej brygady. Jego bunt stał się punktem zapalnym i główną przyczyną wybuchu powstania.
Wkrótce do Krakowa przybył Tadeusz Kościuszko, który stanął na czele powstania jako Naczelnik. Zryw ten nazywamy dziś insurekcją kościuszkowską.