Człowieczeństwu w łagrze zagraża przede wszystkim system, który odbiera więźniowi wolność, godność i poczucie własnej wartości. Człowiek zostaje sprowadzony do ciała zdolnego albo niezdolnego do pracy. Głód, wycieńczenie, choroby i mróz sprawiają, że więzień coraz częściej myśli tylko o przetrwaniu. W takich warunkach słabną normalne odruchy współczucia, solidarności i odpowiedzialności za innych. Bardzo groźna jest również praca ponad siły. W łagrze nie ma ona sensu twórczego ani moralnego, lecz staje się narzędziem wyniszczenia i podporządkowania człowieka systemowi. Więzień ma wykonywać rozkazy, milczeć i stopniowo godzić się z tym, że jego życie zależy od normy, jedzenia oraz decyzji przełożonych. Człowieczeństwo niszczy także strach i samotność. Łagier odcina człowieka od dawnego świata, rodziny, przyjaciół i normalnych zasad życia. Więzień może zacząć wierzyć, że obozowa rzeczywistość jest jedyną możliwą, a wtedy traci wewnętrzną wolność. Dlatego tak ważne są w utworze postacie, które próbują się temu przeciwstawić, na przykład Kostylew. Herling-Grudziński pokazuje jednak, że największym zagrożeniem nie jest samo cierpienie fizyczne, lecz moralna degradacja. Łagier chce doprowadzić do tego, aby człowiek przestał odróżniać dobro od zła, pogodził się z przemocą i uznał walkę o przeżycie za jedyną wartość. Człowieczeństwo można ocalić tylko wtedy, gdy więzień zachowa choćby resztkę wolności wewnętrznej, pamięć o dawnych wartościach i świadomość, że system nie ma prawa decydować o jego duszy.
1. Zauważ, że łagier niszczy człowieka przez głód, choroby, mróz, przemoc i pracę ponad siły.
2. Dostrzeż, że system sprowadza więźnia do funkcji biologicznej: ma pracować, przetrwać albo zostać wyeliminowany.
3. Zwróć uwagę, że największe zagrożenie dotyczy psychiki i moralności, bo człowiek może utracić współczucie, nadzieję i poczucie dobra.
4. Wyjaśnij, że według Herlinga-Grudzińskiego człowieczeństwo ratują pamięć o wartościach, wewnętrzna wolność i sprzeciw wobec całkowitego podporządkowania się systemowi.