W tym zadaniu należy napisać tekst argumentacyjny na jeden z podanych tematów, odwołując się do poznanych utworów i formułując własne stanowisko.

Strategia szokowania odbiorcy – czy zawsze celowa?

Sztuka często posługuje się szokiem, aby zmusić odbiorcę do reakcji. Szczególnie wyraźnie widać to w literaturze wojennej i obozowej, gdzie twórcy musieli zmierzyć się z doświadczeniami skrajnymi: ludobójstwem, torturami, głodem, śmiercią i moralnym upadkiem człowieka. Uważam, że szokowanie odbiorcy może być artystycznie uzasadnione, jeśli służy prawdzie, pamięci i głębszej refleksji. Staje się jednak puste, gdy jest tylko efektem obliczonym na sensację.

Dobrym przykładem celowego szokowania jest opowiadanie Tadeusza Borowskiego Proszę państwa do gazu. Autor nie pokazuje obozu w sposób podniosły ani sentymentalny. Przeciwnie, opisuje rzeczywistość Auschwitz chłodno, rzeczowo i bez łatwego komentarza moralnego. Czytelnika szokuje nie tylko sama przemoc, ale też sposób zachowania więźniów, którzy muszą funkcjonować w nieludzkim systemie. Interesują się jedzeniem, ubraniami, bagażami i własnym przetrwaniem, choć obok nich ludzie są prowadzeni na śmierć. Ta strategia może budzić sprzeciw, ale jest uzasadniona. Borowski pokazuje, że obóz niszczył nie tylko ciało, lecz także normalne odruchy moralne. Szok ma tu zmusić czytelnika do zrozumienia, czym było odczłowieczenie.

Podobnie działa poezja Tadeusza Różewicza. W wierszach takich jak Ocalony, Lament czy Termopile polskie poeta rezygnuje z pięknego, ozdobnego języka. Posługuje się prostymi zdaniami, brutalnymi obrazami i drastycznym słownictwem. W Termopilach polskich pojawiają się obrazy rozbitych ciał, krwi i wojennej masakry. Nie chodzi jednak o epatowanie okrucieństwem. Różewicz chce pokazać, że po wojnie nie można już mówić o cierpieniu dawnym, patetycznym językiem. Szokujące obrazy służą rozbiciu fałszywych mitów o pięknej śmierci i heroicznej chwale. Dzięki nim czytelnik widzi wojnę jako doświadczenie cielesnego i duchowego zniszczenia.

Uzasadnione szokowanie można dostrzec także w wierszu Anny Świrszczyńskiej Jej śmierć ma szesnaście lat. Utwór jest bardzo krótki, ale porusza przez zestawienie młodości z konaniem. Dziewczyna umiera „pierwszy raz”, więc „nie umie umierać”. Ten paradoks jest wstrząsający, ale nie jest tanią sensacją. Poetka pokazuje nienaturalność śmierci dziecka podczas wojny. Szok wynika z prostoty i powściągliwości, a nie z nadmiaru okrucieństwa.

Innym przykładem jest film Andrzeja Wajdy Kanał. Widz zostaje wprowadzony w duszną, ciemną przestrzeń kanałów, gdzie powstańcy tracą orientację, siły i nadzieję. Film szokuje klaustrofobią, ciemnością, załamaniem psychicznym bohaterów i tragicznym finałem. Nie jest to jednak szok dla samego efektu. Wajda pokazuje powstanie nie jako łatwą legendę, lecz jako dramat ludzi w sytuacji granicznej. Dzięki temu odbiorca mocniej odczuwa cenę wojny.

Można jednak wyobrazić sobie także szokowanie nieuzasadnione artystycznie. Dzieje się tak wtedy, gdy twórca pokazuje przemoc, cierpienie lub śmierć tylko po to, aby wzbudzić sensację. Jeśli drastyczne sceny nie prowadzą do refleksji, nie pogłębiają obrazu człowieka i nie służą prawdzie o doświadczeniu, stają się pustym efektem. Wtedy odbiorca może zostać poruszony na chwilę, ale nie otrzymuje ważnego sensu. Takie szokowanie łatwo zamienia cudzy ból w widowisko.

Podsumowując, strategia szokowania jest potrzebna wtedy, gdy zwykły język okazuje się zbyt słaby wobec tragedii. Literatura i sztuka XX wieku musiały znaleźć sposób mówienia o wojnie, Holocauście i totalitaryzmie. Borowski, Różewicz, Świrszczyńska i Wajda szokują po to, aby nie pozwolić odbiorcy na obojętność. Ich utwory są trudne, czasem brutalne, ale właśnie dzięki temu uczą odpowiedzialnego patrzenia na historię. Szok jest więc celowy, jeśli prowadzi do prawdy, pamięci i moralnego niepokoju. Nie jest celowy, jeśli pozostaje jedynie prowokacją bez głębszego znaczenia.