Zadanie 3c - strona 246
Zadanie
Rozwiązanie
a)
| Utwór | Czas powstania i epoka | Problematyka | Środowisko rozmówców |
| Dziady cz. III Adama Mickiewicza | 1832 r., romantyzm | represje carskie, martyrologia Polaków, walka o wolność, relacja jednostki z Bogiem, los narodu | Senator Nowosilcow reprezentuje rosyjską władzę; pani Rollisonowa jest matką uwięzionego i prześladowanego młodzieńca |
| Lalka Bolesława Prusa | 1887–1889, pozytywizm | miłość Wokulskiego do Izabeli, podziały społeczne, krytyka arystokracji, znaczenie pracy i pieniądza, sytuacja społeczeństwa polskiego | Tomasz Łęcki jest arystokratą, Wokulski – kupcem wywodzącym się ze zubożałej szlachty |
| Chłopi Władysława Stanisława Reymonta | 1901–1908, Młoda Polska | życie społeczności wiejskiej, praca, ziemia, obyczaje, religijność, konflikty rodzinne i społeczne, rytm natury | bohaterowie należą przede wszystkim do społeczności chłopskiej wsi Lipce; w jednym z fragmentów pojawia się również ksiądz |
Warto zauważyć, że podręcznik zestawia utwory pochodzące z różnych epok i przedstawiające różne środowiska społeczne. Dzięki temu można zaobserwować, że formy grzecznościowe zależą zarówno od czasu, jak i relacji społecznych między rozmówcami. Fragmenty przytoczone w podręczniku rzeczywiście obejmują m.in. powitanie pani Rollisonowej przez Senatora, powitanie Wokulskiego przez Łęckiego oraz formuły religijne w Chłopach.
b) Dziady cz. III:
„Witam, witam, któraż z pań jest pani Rollison?”
Lalka:
„Witam cię, panie Stanisławie”.
Chłopi:
„Niech będzie pochwalony Jezus Chrystus!” – „Na wieki wieków”.
„Ostaj z Bogiem, Jaguś.” – „Bóg wam zapłać, Macieju”.
„Ostajcie z Bogiem.” – „Jedźta z Bogiem.”
„Niech będzie pochwalony!” – „Na wieki... Mateusz!”
c) W Dziadach cz. III i Lalce pojawia się forma „Witam”. W obu przypadkach wypowiada ją osoba zajmująca określoną pozycję społeczną: Senator zwraca się w ten sposób do przybyłych kobiet, natomiast Tomasz Łęcki – arystokrata i gospodarz – do Wokulskiego. Forma powitania pomaga więc zaznaczyć relacje między rozmówcami.
Zupełnie inaczej wyglądają powitania i pożegnania w Chłopach. Dominują w nich formuły odwołujące się do Boga: „Niech będzie pochwalony Jezus Chrystus”, „Na wieki wieków”, „Ostaj z Bogiem”, „Jedźta z Bogiem”. Wynika to z religijności społeczności wiejskiej oraz utrwalonych w niej tradycyjnych obyczajów. Takie zwroty są naturalnym elementem codziennego języka mieszkańców Lipiec.
Można więc zauważyć, że autorzy dobierają formy grzecznościowe do realiów przedstawionego świata. Dzięki nim charakteryzują epokę, środowisko społeczne i relacje między bohaterami. Zwroty grzecznościowe pełnią zatem nie tylko funkcję komunikacyjną, ale również służą budowaniu realizmu i charakterystyce postaci.
Wyjaśnienie
a) Polecenie wymaga kilku konkretnych informacji o każdym utworze, dlatego najlepiej uporządkować je według tych samych kategorii. Szczególnie ważne jest środowisko społeczne bohaterów, ponieważ ma ono znaczenie dla używanych przez nich form grzecznościowych.
b) Zwróć uwagę na szczególnie wyraźną różnicę między konwencjonalnym „Witam” w Dziadach i Lalce a religijnymi formułami używanymi przez bohaterów Chłopów.
c) Najpierw trzeba wskazać podobieństwa i różnice między formami występującymi w utworach, a następnie wyjaśnić, z czego one wynikają. Nie wystarczy więc ponownie wymienić zwrotów. Trzeba powiązać je przede wszystkim z pozycją społeczną rozmówców, obyczajowością danego środowiska i czasem, w którym rozgrywa się akcja.