Początkowo ruch egzekucyjny skupiał się na ograniczeniu wpływów magnackiej elity, które często nadużywało swojej pozycji kosztem niższej szlachty. Wprowadzono zakaz utrzymywania wielu urzędów w jednym ręku oraz przywrócono utracone przywileje szlacheckie. W 1505 roku na sejmie w Radomiu uchwalono konstytucję „Nihil novi”, która wprowadzała wymóg zgody izby poselskiej i Senatu na uchwalanie nowych praw i podatków przez króla. To umocniło pozycję szlachty jako warstwy mającej wpływ na proces decyzyjny i kształtowanie polityki Rzeczypospolitej.
W okresie panowania Zygmunta I Starego ruch egzekucyjny osłabł, a władza królewska opierała się głównie na magnaterii. Jednak niezadowolenie szlachty z polityki królowej Bony, prób reform skarbowych i elekcji „vivente rege”Zygmunta Augusta doprowadziło do rokoszu szlachty w 1537 roku. Podczas tego powstania przedstawiono 36 postulatów, które dotyczyły m.in. kodyfikacji prawa, zwolnienia z ciężarów na rzecz Kościoła i zakazu łączenia urzędów. Choć nie wszystkie zostały spełnione, ruch egzekucyjny odnosił sukcesy i wpływał na dalsze zmiany prawne. Z czasem Zygmunt IIAugust przyjął bardziej koncyliacyjne podejście i zaczął realizować postulaty szlachty. Na sejmie w Piotrkowie w latach 1558-1559 przyznano niezależność biskupom polskim od Rzymu, co było ważnym krokiem w uniezależnieniu Kościoła od zagranicznych wpływów. Zniesiono także wykonywanie wyroków sądów kościelnych przez starostów.
Najważniejszym etapem procesu modernizacji państwa polskiego była egzekucja dóbr (odebranie królewszczyzn bezprawnie przetrzymywanych przez magnatów), która rozpoczęła się w 1562 roku na sejmie w Sandomierzu. Na kolejnym sejmie w Warszawie kontynuowano rewizję i rozpoczęto reformy skarbowe, w tym sprowadzenie tzw. kwarty, czyli części dochodu z królewszczyzn, które przeznaczano na obronę południowo-wschodnich granic (stąd pochodzi nazwa powołanego wojska kwarcianego).
Modernizacja państwa polskiego objęła także aspekt polityczny. Dążono do umocnienia władzy królewskiej, jednocześnie dążąc do zacieśnienia unii polsko-litewskiej. W 1569 roku ogłoszono unię lubelską, która zespoliła Koronę Polską i Wielkie Księstwo Litewskie w jedno państwo o strukturze federacyjnej. Doprowadzono także do zacieśnienia związków z Prusami Królewskimi.
