Musisz rozważyć pytanie unde malum?, czyli skąd bierze się zło, i pokazać, jak różni pisarze próbują na nie odpowiedzieć. W tym celu należy odwołać się do Dziennika pisanego nocą Gustawa Herlinga-Grudzińskiego, utworów literackich z dwóch różnych epok oraz co najmniej dwóch wybranych kontekstów.
Pytanie unde malum?, czyli „skąd bierze się zło”, od wieków zajmuje filozofów, teologów i pisarzy. Zło bywa postrzegane jako wynik ludzkich działań, efekt wadliwych systemów społecznych i politycznych, ale także jako siła wpisana w samą strukturę świata, niezależna od woli człowieka. Literatura, podejmując to zagadnienie, nie daje jednoznacznych odpowiedzi, lecz ukazuje różne sposoby rozumienia zła oraz próby oswojenia doświadczenia cierpienia. Pisarze, sięgając do własnych przeżyć i obserwacji historii, ukazują zło jako problem moralny, egzystencjalny i poznawczy, stawiając człowieka wobec konieczności zmierzenia się z jego obecnością w świecie.
W Dzienniku pisanym nocą Gustaw Herling-Grudziński podejmuje pytanie unde malum? w odniesieniu do zła wpisanego w naturę. Opis trzęsienia ziemi ukazuje zło jako siłę niezależną od człowieka, pozbawioną intencji i sensu moralnego. Katastrofa nie jest skutkiem winy ani kary, lecz faktem, wobec którego człowiek pozostaje bezradny. Autor odrzuca religijne i metafizyczne wyjaśnienia kataklizmu, podkreślając granice ludzkiego poznania. Zło natury nie daje się wytłumaczyć, a jego doświadczenie prowadzi do refleksji nad kruchością istnienia i ograniczeniami rozumu. W ten sposób pytanie unde malum? pozostaje otwarte, a odpowiedzią staje się świadome przyjęcie braku sensu i niepewności świata.
Inne ujęcie pytania unde malum? przynoszą Dziady cz. III Adama Mickiewicza, w których źródłem zła jest działalność człowieka i systemów władzy. Zło ma tu charakter historyczny i polityczny, rodzi się z tyranii, przemocy oraz niesprawiedliwości zaborczego państwa. Represje wobec młodzieży, więzienia, zesłania i cierpienie niewinnych ludzi ukazują mechanizm zła tworzonego świadomie przez ludzi sprawujących władzę. Mickiewicz pokazuje, że zło nie jest tu ślepą siłą natury, lecz efektem decyzji moralnych i struktur opresji. Jednocześnie cierpienie narodu zyskuje wymiar sensu, tj. zostaje wpisane w wizję dziejów jako ofiara prowadząca do przyszłego odrodzenia. W romantycznej perspektywie pytanie unde malum? prowadzi więc do wskazania odpowiedzialności człowieka oraz historii, a nie do bezosobowych mechanizmów świata.
Z kolei w powieści Dżuma Alberta Camusa problem pochodzenia zła zostaje przedstawiony jako doświadczenie egzystencjalne, pozbawione sensu metafizycznego. Epidemia pojawia się nagle i dotyka mieszkańców Oranu bez względu na ich postawy czy moralne wybory, co podkreśla przypadkowość i absurd cierpienia. Zło nie zostaje tu powiązane ani z karą, ani z winą, lecz ukazane jako nieodłączny element ludzkiego losu. Camus konsekwentnie unika religijnych interpretacji epidemii, kierując uwagę na reakcje człowieka wobec cierpienia. Bohaterowie, zamiast szukać przyczyn zła, koncentrują się na działaniu, solidarności i odpowiedzialności za innych. W ten sposób pytanie unde malum? zostaje przesunięte z poszukiwania źródeł zła na etyczną postawę człowieka wobec jego obecności w świecie.
Doświadczenia XX-wiecznych katastrof historycznych, takich jak I i II wojna światowa oraz rozwój systemów totalitarnych, unaoczniły skalę zła wynikającego bezpośrednio z działań człowieka. Masowe zbrodnie, ludobójstwo, obozy koncentracyjne i mechanizmy terroru pokazały, że zło może być efektem świadomych decyzji politycznych oraz podporządkowania jednostki ideologii. Historia tego okresu obnażyła, jak łatwo systemy władzy mogą usprawiedliwiać przemoc i cierpienie w imię rzekomo wyższych celów, co czyni pytanie unde malum? szczególnie aktualnym i dramatycznym.
Warto też dodać, że refleksja egzystencjalna XX wieku ukazywała świat jako przestrzeń pozbawioną ostatecznego sensu i moralnego porządku. Zło nie było w niej postrzegane jako wynik działania sił nadprzyrodzonych, lecz jako element rzeczywistości obojętnej wobec ludzkich pragnień i oczekiwań. Doświadczenie cierpienia, przypadku i śmierci prowadziło do przekonania, że nie istnieją gotowe odpowiedzi wyjaśniające sens zła. W takiej perspektywie człowiek zostaje zmuszony do samodzielnego zmierzenia się z absurdem istnienia i do poszukiwania znaczenia poprzez własne wybory i postawy, a nie poprzez metafizyczne wyjaśnienia.
Podsumowując, literatura ukazuje pytanie unde malum? jako problem wielowymiarowy, na który nie istnieje jedna, ostateczna odpowiedź. Zło może wynikać zarówno z działań człowieka i tworzonych przez niego systemów władzy, jak w wizji Mickiewicza i doświadczeniach XX wieku, jak i z obojętności świata oraz nieprzewidywalnych sił natury, co podkreślają Herling-Grudziński i Camus. Pisarze nie tyle wyjaśniają źródła zła, ile pokazują, że niezwykle istotne staje się ludzkie zmaganie z jego obecnością. Wobec braku jednoznacznego sensu człowiek zostaje postawiony przed koniecznością odpowiedzialnego wyboru postawy, tj. solidarności, sprzeciwu wobec przemocy lub uczciwego uznania granic własnego poznania.
1. We wstępie wprowadź pytanie unde malum? jako problem uniwersalny, obecny w refleksji filozoficznej i literackiej.
2. Następnie przywołaj Dziennik pisany nocą Gustawa Herlinga-Grudzińskiego i pokaż zło wpisane w naturę oraz granice ludzkiego poznania.
3. Potem przeciwstaw temu ujęciu wizję z Dziadów cz. III Adama Mickiewicza, w której zło wynika z działań ludzi, władzy i systemów opresji.
4. Kolejnym krokiem jest odwołanie się do Dżumy Alberta Camusa, aby ukazać zło jako doświadczenie egzystencjalne, pozbawione sensu metafizycznego.
5. Następnie rozszerz rozważania o doświadczenia XX-wiecznych katastrof historycznych, ukazując zło jako efekt decyzji politycznych i ideologii.
6. Na końcu zestaw wszystkie ujęcia i sformułuj wniosek, że literatura nie daje jednej odpowiedzi na pytanie o źródła zła, lecz wskazuje na konieczność świadomej postawy człowieka wobec jego obecności.
Zadanie 1.
123Ćwiczenie 5.
166Zadanie 11.
265