W tym zadaniu musisz rozważyć, co jest ważniejsze: dobro jednostki czy dobro wspólne. Trzeba odwołać się do Wizji lokalnej Stanisława Lema, wybranego tekstu literackiego z epoki romantyzmu oraz do odpowiednich kontekstów, a także przedstawić własne stanowisko wobec poruszonego problemu.
Problem relacji między dobrem jednostki a dobrem wspólnym wyraźnie ukazuje się w Wizji lokalnej Stanisława Lema. Autor przedstawia społeczeństwa, w których dobro wspólne zostało doprowadzone do skrajności i całkowicie podporządkowało sobie jednostkę. W Luzanii bezpieczeństwo, powszechny dobrobyt oraz eliminacja zła mają zapewnić idealne warunki życia całej zbiorowości, jednak odbywa się to kosztem wolności i odpowiedzialności człowieka. Jednostka nie musi już podejmować wyborów moralnych ani ponosić konsekwencji swoich działań, ponieważ wszystkie decyzje przejmuje system. Lem pokazuje, że takie rozumienie dobra wspólnego prowadzi do ubezwłasnowolnienia człowieka i zaniku jego podmiotowości. W ten sposób autor krytycznie ukazuje sytuację, w której interes zbiorowości zostaje uznany za ważniejszy niż dobro jednostki, a ochrona wspólnoty staje się usprawiedliwieniem dla odebrania człowiekowi wolności.
Wizja Lema wyraźnie odwołuje się do doświadczeń totalitaryzmów XX wieku, zwłaszcza systemów komunistycznych, w których dobro wspólne było stawiane ponad prawami jednostki. W państwach bloku wschodniego ograniczano wolność słowa, swobodę wyboru i prywatność, tłumacząc to interesem całego społeczeństwa oraz koniecznością utrzymania porządku i równości. Jednostka miała podporządkować się systemowi, który decydował, co jest dla niej dobre. Podobny mechanizm Lem pokazuje w Luzanii, gdzie bezpieczeństwo i powszechny dobrobyt usprawiedliwiają odebranie człowiekowi odpowiedzialności i wolnej woli. Ten kontekst historyczny ujawnia, że idea dobra wspólnego, gdy zostaje absolutyzowana, może stać się narzędziem zniewolenia, a nie rzeczywistej troski o człowieka.
Odmienne ujęcie relacji między dobrem jednostki a dobrem wspólnym przynosi Dziady cz. III Adama Mickiewicza. W dramacie romantycznym dobro wspólne narodu zostaje postawione ponad interesem jednostki, jednak nie prowadzi to do jej całkowitego unieważnienia. Bohaterowie utworu ponoszą osobiste cierpienie, więzienie i ofiary w imię wolności ojczyzny, traktując poświęcenie jako moralny obowiązek. Konrad jako jednostka wybitna buntuje się przeciwko niesprawiedliwości i pragnie wziąć na siebie odpowiedzialność za los wspólnoty. Dobro jednostki nie zostaje tu zniszczone przez dobro wspólne, lecz podporządkowane wyższej wartości, jaką jest wolność narodu. Mickiewicz ukazuje więc model, w którym ofiara jednostki ma sens, ponieważ wynika z jej wolnego wyboru, a nie z przymusu narzuconego przez system.
Postawę bohaterów Dziadów cz. III można zestawić z wizją jednostki i wspólnoty obecną w Konradzie Wallenrodzie Adama Mickiewicza. Tytułowy bohater podporządkowuje własne życie dobru ojczyzny, świadomie rezygnując ze szczęścia osobistego i honoru. Jego działania są moralnie dwuznaczne, jednak wynikają z przekonania, że w sytuacji zniewolenia narodu dobro wspólne wymaga ofiary jednostki. Podobnie jak w Dziadach, poświęcenie nie jest tu skutkiem przymusu systemu, lecz indywidualnej decyzji bohatera. Pokazuje to, że romantyzm dopuszczał podporządkowanie dobra jednostki wspólnocie, ale tylko wtedy, gdy wynikało ono z wolnego wyboru i poczucia odpowiedzialności, a nie z narzuconej władzy.
Zestawienie wizji Lema z romantycznym ujęciem relacji jednostki i wspólnoty prowadzi do wniosku, że kluczowe znaczenie ma sposób realizowania dobra wspólnego. W Wizji lokalnej dobro zbiorowości zostaje narzucone systemowo i prowadzi do odebrania człowiekowi wolności oraz odpowiedzialności, natomiast w utworach Mickiewicza poświęcenie jednostki wynika z jej świadomego wyboru i poczucia moralnego obowiązku. Literatura pokazuje więc, że dobro wspólne nie może usprawiedliwiać przymusu i zniewolenia, lecz powinno opierać się na wolności i podmiotowości jednostki. Tylko wtedy relacja między jednostką a wspólnotą zachowuje sens i nie prowadzi do dehumanizacji człowieka.
1. Rozpocznij od postawienia problemu, czyli konfliktu między dobrem jednostki a dobrem wspólnym, i zapowiedz, że pokażesz go na dwóch przykładach literackich oraz kontekstach.
2. Najpierw przedstaw przykład z Wizji lokalnej, opisując, jak w Luzanii dobro wspólne zostaje doprowadzone do skrajności kosztem wolności i odpowiedzialności jednostki.
3. Następnie dodaj kontekst historyczny, odwołując się do doświadczeń systemów komunistycznych i mechanizmu ograniczania praw jednostki w imię „interesu ogółu”.
4. Potem przejdź do drugiego przykładu, czyli Dziadów cz. III, i pokaż, że tu dobro wspólne narodu wymaga ofiary, ale wynika ona z wolnego wyboru jednostki.
5. Na końcu wprowadź kontekst literacki, czyli Konrada Wallenroda, i wyjaśnij, że romantyzm dopuszcza podporządkowanie jednostki wspólnocie wtedy, gdy jest to decyzja bohatera, a nie przymus narzucony przez system.
6. Zakończ pracę wnioskiem porównawczym, wskazując, że dobro wspólne ma wartość tylko wtedy, gdy nie niszczy wolności i podmiotowości człowieka.
Zadanie 1.
123Ćwiczenie 5.
166Zadanie 11.
265