W tym zadaniu musisz napisać wypowiedź argumentacyjną na temat postaw człowieka w świecie opresji, opierając się na wierszu „Potęga smaku” Zbigniewa Herberta, realiach dyktatury komunistycznej oraz wybranej lekturze szkolnej i kontekstach. Twoja praca powinna mieć charakter dojrzałej refleksji, zgodnej z wymaganiami maturalnymi CKE.
Człowiek żyjący w świecie opresji zostaje postawiony wobec wyboru między tchórzostwem a odwagą. System totalitarny, taki jak dyktatura komunistyczna w Polsce po II wojnie światowej, dążył do podporządkowania jednostki poprzez strach, propagandę i nacisk ideologiczny. W takich warunkach odwaga nie polegała na spektakularnych gestach, lecz często na cichym sprzeciwie, zachowaniu wewnętrznej niezależności i wierności własnym wartościom.
W wierszu „Potęga smaku” Zbigniew Herbert ukazuje odwagę jako konsekwencję elementarnego poczucia estetyki i moralności. Podmiot liryczny sugeruje, że odmowa uczestnictwa w kłamstwie i przemocy nie zawsze wynikała z heroizmu, lecz z „niewyrobionych gustów”, czyli niezgody na brzydotę, fałsz i prymitywizm ideologii. Władza komunistyczna narzucała uproszczony język, schematyczne myślenie i fałszywą wizję świata, co dla wielu ludzi było nie do przyjęcia. Odwaga polegała więc na zachowaniu smaku, rozumianego jako zdolność rozróżniania dobra i zła, prawdy i kłamstwa. Tchórzostwo natomiast oznaczało zgodę na moralne kompromisy i uczestnictwo w zbiorowym zakłamaniu.
Podobny dylemat ukazuje „Inny świat” Gustawa Herlinga-Grudzińskiego. Bohaterowie łagru funkcjonują w rzeczywistości skrajnej przemocy i zniewolenia, gdzie granica między przetrwaniem a moralnym upadkiem jest bardzo cienka. Odwaga w tym świecie polega na zachowaniu człowieczeństwa, solidarności i pamięci o wartościach, nawet jeśli oznacza to cierpienie lub śmierć. Tchórzostwo przybiera formę rezygnacji z zasad i podporządkowania się logice systemu. Obie postawy są zrozumiałe w warunkach terroru, jednak autor wyraźnie pokazuje, że tylko wierność wartościom pozwala zachować godność.
Doświadczenia XX wieku pokazały, że systemy oparte na przemocy i ideologii próbowały nie tylko kontrolować działania ludzi, lecz także kształtować ich myślenie, język i wrażliwość. Człowiek pozbawiony odniesienia do trwałych wartości łatwiej ulegał naciskowi i stopniowo tracił zdolność samodzielnego osądu. Dlatego tak istotne stawało się zakorzenienie w kulturze, etyce i pamięci historycznej, które pozwalały zachować wewnętrzną wolność nawet wtedy, gdy wolność zewnętrzna była odebrana. Odwaga rodziła się z wierności temu porządkowi, natomiast tchórzostwo było skutkiem jego porzucenia.
W świecie opresji odwaga i tchórzostwo nie są kategoriami skrajnymi, lecz postawami codziennego wyboru. Totalitaryzm ujawnia, że prawdziwa odwaga nie musi mieć charakteru heroicznego czynu, ale polega na zachowaniu wewnętrznej niezależności i wierności wartościom, które definiują człowieczeństwo. Zarówno Herbert, jak i Herling-Grudziński pokazują, że nawet w warunkach przemocy i zniewolenia możliwe jest ocalenie godności. Tchórzostwo prowadzi do moralnej pustki, natomiast odwaga – choć często okupiona cierpieniem – pozwala zachować wolność wewnętrzną, która okazuje się najtrwalszą formą sprzeciwu wobec zła.
1. Najpierw określasz problem wyboru między tchórzostwem a odwagą w świecie opresji, osadzając go w realiach dyktatury komunistycznej, aby pokazać, że temat ma wymiar historyczny i egzystencjalny.
2. Następnie interpretujesz wiersz „Potęga smaku”, skupiając się na rozumieniu odwagi jako postawy moralnej i estetycznej, a nie heroicznego czynu, oraz wyjaśniasz, z czego wynikał sprzeciw wobec systemu w czasach PRL.
3. Kolejnym krokiem jest odwołanie się do innej lektury szkolnej – „Innego świata” – aby pokazać podobny mechanizm zniewolenia człowieka i skonfrontować różne postawy wobec zła.
4. W dalszej części poszerzasz rozważania o doświadczenia XX wieku, ukazując, że totalitaryzm dążył do kontroli nie tylko działań, ale także myślenia i systemu wartości, co pozwala pogłębić interpretację.
5. Na końcu formułujesz wnioski ogólne, podkreślając, że odwaga w świecie opresji polega na zachowaniu godności i wolności wewnętrznej, a cała wypowiedź tworzy spójną, dojrzałą refleksję zgodną z wymaganiami maturalnymi CKE.
Zadanie 1.
123Ćwiczenie 5.
166Zadanie 11.
265